<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0187-893X</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Educación química]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Educ. quím]]></abbrev-journal-title>
<issn>0187-893X</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Nacional Autónoma de México, Facultad de Química]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0187-893X2012000100007</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Determinação de ácidos e bases por meio de extratos de flores]]></article-title>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Determinación de ácidos y bases por medio de extractos de flores]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Determination of acids and bases by extracts of flowers]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Palácio]]></surname>
<given-names><![CDATA[Soraya Moreno]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Olguin]]></surname>
<given-names><![CDATA[Conceição de Fátima Alves]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[da Cunha]]></surname>
<given-names><![CDATA[Márcia Borin]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidade Estadual do Oeste do Parana  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Cascavel Parana]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2012</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2012</year>
</pub-date>
<volume>23</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>41</fpage>
<lpage>44</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0187-893X2012000100007&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0187-893X2012000100007&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0187-893X2012000100007&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[La enseñanza experimental de la química con materiales de bajo costo fáciles de obtener ha sido una buena alternativa para estimular a los profesores y estudiantes al proceso de aprender conceptos a menudo abstractos y difíciles de entender. En este trabajo se presenta una propuesta de trabajo experimental para determinar el carácter ácido o básico de una disolución, mediante el empleo de extractos de flores de Hibiscus rosa-sinensis y Catharanthus roseus. Ambas plantas provienen de China, pero hoy se encuentran fácilmente en nuestros jardines. El color de estas flores varía del blanco (transparente) al rojo y puede ser utilizado como un indicador debido a cambios estructurales en las antocianinas que contiene.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The teaching of chemistry, through experimental classes, with easily obtained materials, has been an alternative to stimulate teachers and students the learning of concepts, often abstract and difficult to understand. We present a proposal for experimental work to determine the acid or basic character of a solution, using an extract of flowers of Hibiscus rosa-sinensis and Catharanthus roseus. Both plants are from China but actually easily founded in our gardens. The color of the flowers varies from white to red and can be used as an acid-base indicator due to some changes in the structure of the anthocyanin.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[flores]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ácido-base]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[indicadores]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[trabajo experimental]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[flowers]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[acid-base]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[indicators]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[experimental work]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="justify"><font face="Verdana" size="4">Did&aacute;ctica de la qu&iacute;mica</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b>Determina&ccedil;&atilde;o de &aacute;cidos e bases por meio de extratos de flores</b></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>Determinaci&oacute;n de &aacute;cidos y bases por medio de extractos de flores</b></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>Determination of acids and bases by extracts of flowers</b></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Soraya Moreno Pal&aacute;cio, Concei&ccedil;&atilde;o de F&aacute;tima Alves Olguin, M&aacute;rcia Borin da Cunha*</b></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>* Universidade Estadual do Oeste do Paran&aacute;/Unioeste &#45; N&uacute;cleo de Ensino de Ci&ecirc;ncias/NECTO. Brasil.</i> Correos electr&oacute;nicos: <a href="mailto:soraya_palacio@yahoo.com.br">soraya_palacio@yahoo.com.br</a>, <a href="mailto:cfolguin@unioeste.br">cfolguin@unioeste.br</a>, <a href="mailto:marciaborin@uol.com.br">marciaborin@uol.com.br</a></font>.</p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Fecha de recepci&oacute;n: 25 octubre de 2010.    <br> Fecha de aceptaci&oacute;n: 28 mayo de 2011</font>.</p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Resumen</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La ense&ntilde;anza experimental de la qu&iacute;mica con materiales de bajo costo f&aacute;ciles de obtener ha sido una buena alternativa para estimular a los profesores y estudiantes al proceso de aprender conceptos a menudo abstractos y dif&iacute;ciles de entender. En este trabajo se presenta una propuesta de trabajo experimental para determinar el car&aacute;cter &aacute;cido o b&aacute;sico de una disoluci&oacute;n, mediante el empleo de extractos de flores de <i>Hibiscus rosa&#45;sinensis</i> y <i>Catharanthus roseus</i>. Ambas plantas provienen de China, pero hoy se encuentran f&aacute;cilmente en nuestros jardines. El color de estas flores var&iacute;a del blanco (transparente) al rojo y puede ser utilizado como un indicador debido a cambios estructurales en las antocianinas que contiene.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Palabras clave:</b> flores, &aacute;cido&#45;base, indicadores, trabajo experimental.</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Abstract</b></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">The teaching of chemistry, through experimental classes, with easily obtained materials, has been an alternative to stimulate teachers and students the learning of concepts, often abstract and difficult to understand. We present a proposal for experimental work to determine the acid or basic character of a solution, using an extract of flowers of Hibiscus rosa&#45;sinensis and Catharanthus roseus. Both plants are from China but actually easily founded in our gardens. The color of the flowers varies from white to red and can be used as an acid&#45;base indicator due to some changes in the structure of the anthocyanin.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Keywords:</b> flowers, acid&#45;base, indicators, experimental work.</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Introdu&ccedil;&atilde;o</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O ensino das Ci&ecirc;ncias e da Qu&iacute;mica torna&#45;se mais atraente quando relaciona seus conte&uacute;dos ao cotidiano e esta introdu&ccedil;&atilde;o pode ser feita de v&aacute;rias maneiras: como colet&acirc;neas de fatos curiosos, ilustra&ccedil;&atilde;o da aplica&ccedil;&atilde;o do conhecimento qu&iacute;mico, a propaganda de produtos de consumo, entre outras (Terrazzan, 1994).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O ensino de qu&iacute;mica deve possibilitar, atrav&eacute;s da compreens&atilde;o e aplica&ccedil;&atilde;o do conhecimento qu&iacute;mico, a passagem do n&iacute;vel de apar&ecirc;ncia do senso comum para a interpreta&ccedil;&atilde;o cient&iacute;fica (Terrazzan, 1994), isto &eacute;, na forma&ccedil;&atilde;o do pensamento qu&iacute;mico, os conceitos cotidianos podem ser usados para avan&ccedil;ar em dire&ccedil;&atilde;o a forma&ccedil;&atilde;o dos conceitos qu&iacute;micos. Uma das formas utilizadas para realizar a transposi&ccedil;&atilde;o do conhecimento &eacute; partir de elementos presentes no cotidiano do estudante e destes realizar atividades e pr&aacute;ticas que levem o estudante a pensar na presen&ccedil;a da Ci&ecirc;ncia em suas vidas.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">As plantas fazem parte do cotidiano dos estudantes e muitos pigmentos podem ser extra&iacute;dos destas. A utiliza&ccedil;&atilde;o de pigmentos de plantas como indicadores de sistemas &aacute;cido&#45;base v&ecirc;m de encontro, especialmente, &agrave; desmistifica&ccedil;&atilde;o da Qu&iacute;mica como algo est&eacute;reo e distante da realidade. Al&eacute;m disso, uma atividade deste tipo dispensa o uso de aparatos sofisticados e laborat&oacute;rios com estruturas ideais, muitas vezes inexistentes em algumas escolas.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O uso de indicadores de pH &eacute; uma pr&aacute;tica bem antiga que foi introduzida no s&eacute;culo XVII por Robert Boyle (1663; 1744). Ele preparou um licor de violeta e observou que o extrato desta flor tornava&#45;se vermelho em solu&ccedil;&atilde;o &aacute;cida e verde em solu&ccedil;&atilde;o b&aacute;sica. Gotejando o licor de violeta sobre um papel, este se tornava vermelho. Assim foram obtidos os primeiros indicadores de pH em duas formas: solu&ccedil;&atilde;o e papel (Baccan, <i>et al.</i>, 1979). In&uacute;meras plantas s&atilde;o citadas na literatura (Dias, <i>et al.</i>, 2003, Terci, <i>et al.</i>, 2002, Couto, <i>et al.</i>, 1998, Ferreira, 1996) por apresentarem pigmentos que, quando submetidos a diferentes graus de acidez ou basicidade, alteram sua colora&ccedil;&atilde;o, podendo ser utilizadas como indicadores &aacute;cido&#45;base. Uma proposta apresentada em 1995 pelo GEPEQ utilizou extrato de repolho roxo para determinar o efeito tamp&atilde;o de comprimidos efervescentes. Tamb&eacute;m, Gouveia&#45;Matos (1999) apresentou em um artigo uma an&aacute;lise dos princ&iacute;pios te&oacute;ricos associados &agrave;s mudan&ccedil;as de cores dos extratos em sistemas &aacute;cido&#45;base.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">A mudan&ccedil;a de colora&ccedil;&atilde;o do extrato de tecidos vegetais foi apresentada em 1941 por Geissman (1941) que atribuiu esta mudan&ccedil;a &agrave; presen&ccedil;a das antocianinas na composi&ccedil;&atilde;o das plantas. As antocianinas s&atilde;o compostos da classe dos flavon&oacute;ides e as transforma&ccedil;&otilde;es estruturais provocam mudan&ccedil;as de cor em fun&ccedil;&atilde;o do pH (Cortes, <i>et al.</i>, 2007).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">No experimento que vamos descrever neste artigo utilizamos extratos alco&oacute;licos das flores das plantas <i>Hibiscus rosasinensis</i> conhecida popularmente como hibisco, graxa de soldado ou graxa de estudante e <i>Catharanthus roseus</i>, conhecida como vinca. O hibisco (<a href="#f1">figura 1a</a>) &eacute; um arbusto perene origin&aacute;rio da China, que produz flores grandes, em cores que v&atilde;o do branco ao vermelho, passando pelo rosa, amarelo e laranja. Segundo Brouillard, 1988 (Couto, <i>et al.</i>, 1998), a colora&ccedil;&atilde;o rosa, laranja, vermelha, violeta e azul da maioria das flores &eacute; devido as antocianinas. A vinca (<a href="#f1">figura 1b</a>) &eacute; uma planta bastante r&uacute;stica e pouco exigente, com delicadas flores. Muitas vezes nasce espontaneamente nos jardins, sem que seja preciso seme&aacute;&#45;la. A vinca possui algumas variedades, com flores nas cores que variam do branco ao vermelho.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f1"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7f1.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Parte experimental</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Parte A &#150; Preparo das solu&ccedil;&otilde;es &aacute;cida e b&aacute;sica e do extrato de flores (hibisco e vinca)</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Material:</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Solu&ccedil;&atilde;o de &aacute;cido clor&iacute;drico (HCl) 0,12 mol L<sup>&minus;1</sup></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Solu&ccedil;&atilde;o de hidr&oacute;xido de s&oacute;dio (NaOH) 0,12 mol L<sup>&minus;1</sup>;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Flores de hibisco vermelho e flores de vinca p&uacute;rpura;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; 4 B&eacute;queres de 250 mL;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; &Aacute;lcool comum;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; &Aacute;gua destilada;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Peneira fina;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Pil&atilde;o para amassar as flores.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Procedimento</i></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Preparar uma solu&ccedil;&atilde;o de &aacute;cido clor&iacute;drico (HCl) 0,12 mol L<sup>&minus;1</sup> da seguinte maneira: dilua 1 mL de &aacute;cido clor&iacute;drico concentrado (ou &aacute;cido muri&aacute;tico &#150; nome comercial) em &aacute;gua destilada at&eacute; completar o volume de 100 mL.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Preparar uma solu&ccedil;&atilde;o de hidr&oacute;xido de s&oacute;dio (NaOH) 0,12 mol L<sup>&minus;1</sup> da seguinte maneira: dissolva 0,5 g de soda c&aacute;ustica em 100 mL de &aacute;gua destilada.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Preparar um extrato das flores, misturado duas partes de flores com uma parte de &aacute;lcool comum em um b&eacute;quer, amassar com um pil&atilde;o para extrair os pigmentos, deixar em repouso por 15 minutos. Ap&oacute;s repouso, coar a mistura com a peneira fina.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Parte B &#150; Preparo do papel indicador de pH</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Material:</i></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Papel de filtro qualitativo (ou filtro para caf&eacute;) cortado em tiras finas;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Extrato de flores preparado na Parte A.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Procedimento:</i></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Mergulhar as tiras de papel de filtro no extrato de flores previamente preparado;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Retirar o papel de filtro lentamente da solu&ccedil;&atilde;o e colocar para secar sobre um papel&#45;toalha;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Depois de seco, coloc&aacute;&#45;los novamente no extrato, repetindo o processo anterior;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Guardar os pap&eacute;is em saco pl&aacute;stico para o seu uso posterior.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Parte C &#45; Preparo da escala padr&atilde;o de pH</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Material:</i></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; 10 tubos de ensaio;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Suporte para tubos de ensaio;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Solu&ccedil;&atilde;o de HCl e solu&ccedil;&atilde;o de NaOH preparada na Parte A;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Vinagre branco;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Produto de limpeza a base de amon&iacute;aco;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; Pipepas de 5 mL graduadas;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#151; &Aacute;gua destilada;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Procedimento</i>:</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Numere 10 tubos de ensaio com as solu&ccedil;&otilde;es indicadas no <a href="#c1">Quadro 1</a>. Os valores de pH apresentados no <a href="#c1">quadro 1</a> foram obtidos com um pHmetro, por&eacute;m pode ser utilizado papel indicador universal.</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="c1"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7c1.jpg"></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Para cada um dos extratos s&atilde;o obtidas as escalas de pH diferentes. A <a href="#f2">figura 2</a> mostra a colora&ccedil;&atilde;o da solu&ccedil;&atilde;o obtida com o extrato de hibisco e a <a href="#f3">figura 3</a> a colora&ccedil;&atilde;o da solu&ccedil;&atilde;o com o extrato de vinca.</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f2"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7f2.jpg"></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f3"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7f3.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Parte D &#45; Testando o pH de diferentes materiais de uso dom&eacute;stico</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Para realiza&ccedil;&atilde;o do teste de pH, materias de uso dom&eacute;stico podem ser escolhidos pelo professor. No <a href="#c2">Quadro 2</a> sugerimos algumas subst&acirc;ncias que podem ser testadas. Sugerimos a realiza&ccedil;ao dos testes de duas formas: 1) utilizando&#45;se o extrato de flores; 2) utlizando o papel indicador preparado.</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="c2"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7c2.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>1) Teste do pH com extrato:</b> Colocar em um tubo de ensaio 5 mL de &aacute;gua, 5 mL do extrato de flores e 5 gotas do material a ser testado. No caso da aspirina (&aacute;cido acetil salic&iacute;lico), anti&aacute;cido (composi&ccedil;&atilde;o: bicarbonato de s&oacute;dio, &aacute;cido c&iacute;trico (anidro) e; carbonato de s&oacute;dio) e sab&atilde;o em p&oacute; prepare uma solu&ccedil;&atilde;o pouco diluida destas subst&acirc;ncias.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Comparar a cor obtida com a escala padr&atilde;o, preparada na Parte C (<a href="#f2">figuras 2</a> e <a href="#f3">3</a>) e medir o pH com um pHmetro para compara&ccedil;&atilde;o dos resultados.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O <a href="#c2">Quadro 2</a> mostra a compara&ccedil;&atilde;o dos valores de pH das subst&acirc;ncias testados quando medidos em um pHmetro e quando testados com as escalas obtidas na Parte C. Os resultados obtidos com os extratos de flores de hibisco e vinca apresentam valores dentro de uma faixa aceit&aacute;vel, quando comparados aos valores obtidos em pHmetro.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>2) Teste com papel indicador</b>: Os pap&eacute;is indicadores devem ser mergulhados nas subst&acirc;ncias testes e as cores obtidas (<a href="#f4">figura 4</a>) comparadas com as escalas apresentadas nas <a href="#f2">figuras 2</a> e <a href="#f3">3</a>. Os pap&eacute;is preparados com os extratos de hibisco e vinca foram denominado de papH e papV, respectivamente</font>.</p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f4"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7f4.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Comparando&#45;se a colora&ccedil;&atilde;o obtida nos pap&eacute;is indicadores com a escala obtida na parte C &eacute; poss&iacute;vel inferir o car&aacute;ter &aacute;cido ou b&aacute;sico das solu&ccedil;&otilde;es das subst&acirc;ncias testadas, sem contudo haver atribui&ccedil;&atilde;o de valores de pH. Os resultados da caracteriza&ccedil;&atilde;o das subst&acirc;ncias testadas utilizando os pap&eacute;is papH e papV s&atilde;o mostrados no <a href="#c3">quadro 3</a>.</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="c3"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/eq/v23n1/a7c3.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Os resultados com os pap&eacute;is indicadores apresentaram concord&acirc;ncia com aqueles obtidos com os extratos (<a href="#c2">Quadro 2</a>), indicando que os pap&eacute;is indicadores testados podem ser utilizados em ensaios nos quais n&atilde;o seja necess&aacute;rio o estabelecimento de valores num&eacute;ricos. A escolha pelo uso dos extratos ou pap&eacute;is indicadores depende do objetivo do experimento ou do n&iacute;vel de ensino que ser&aacute; desenvolvido. Desta forma, sugere&#45;se a utiliza&ccedil;&atilde;o dos pap&eacute;is indicadores em experi&ecirc;ncias voltadas ao Ensino Fundamental e o uso de extratospara o Ensino M&eacute;dio, nos quais &eacute; poss&iacute;vel o aprofundamento dos conhecimentos relacionados.</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Conclus&otilde;es</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Os extratos de hibisco e vinca, assim como os pap&eacute;is indicadores papH e papV podem ser utilizados como indicadores de pH, considerando que os pap&eacute;is indicadores papH e papV limitam&#45;se a determinar o car&aacute;ter &aacute;cido ou b&aacute;sico das subst&acirc;ncias sem estabelecer valores num&eacute;ricos de pH.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Os extratos de vinca e hibisco apresentam viragem na faixa de pH compat&iacute;vel com os valores obtidos com aparelhos destinados a determina&ccedil;&atilde;o de pH (pHmetro).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em rela&ccedil;&atilde;o ao aspecto did&aacute;tico, a proposta apresentada &eacute; vi&aacute;vel uma vez que estas plantas s&atilde;o facilmente encontradas, podendo ser utilizadas na sala de aula como um recurso para ensinar os conceitos de acidez e basicidade, no n&iacute;vel b&aacute;sico de ensino. Al&eacute;m disso, essa abordagem proporciona ao estudante um contato maior com uma Qu&iacute;mica relacionada com o seu cotidiano.</font></p>     <p align="justify"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Refer&ecirc;ncias bibliogr&aacute;ficas</b></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Baccan, N.; Andrade, J. C.; Godinho, O. E. S.; Barone, J. S.; <i>Qu&iacute;mica Anal&iacute;tica Quantitativa Elementar</i>, 2&ordf; ed., Ed. Unicamp: Campinas, Brasil, p. 46, 1979.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121734&pid=S0187-893X201200010000700001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Brasil, Minist&eacute;rio da Sa&uacute;de. <i>Resolu&ccedil;&atilde;o Normativa n&ordm; 1/78 da Ag&ecirc;ncia Nacional de Vigil&acirc;ncia Sanit&aacute;ria</i>. Dispon&iacute;vel em: <a href="http://www.anvisa.gov.br/legis/resol/01_78.htm" target="_blank">http://www.anvisa.gov.br/legis/resol/01_78.htm</a>. Acesso em, 03/03/2011.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121736&pid=S0187-893X201200010000700002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Boyle, R. <i>Experiments upon Colors</i>. London: 1663, apud Bishop, E., ed.; <i>Indicators</i>, vol. 2. Oxford: Pergamon Press, 1973, p. 2.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121738&pid=S0187-893X201200010000700003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Boyle, R. <i>Works</i>. London: 1744, apud Bishop, E., ed.; <i>Indicators</i>, vol. 2. Oxford: Pergamon Press, 1973, p. 2.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121740&pid=S0187-893X201200010000700004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cortes, M. S., Ramos, L. A, Cavalheiro, E. T. G. Titula&ccedil;&otilde;es espectrofotom&eacute;tricas de sistemas &aacute;cido&#45;base utilizando extrato de flores contendo antocianinas, <i>Revista Qu&iacute;mica Nova</i>, <b>30</b>(4), 1014&#45;1019, 2007.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121742&pid=S0187-893X201200010000700005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Couto, A. B.; Ramos, L. A.; Cavalheiro, E. T. G. Aplica&ccedil;&atilde;o de pigmentos de flores no ensino de Qu&iacute;mica, <i>Revista Qu&iacute;mica Nova</i>, <b>21</b>(2), 221&#45;227, 1998.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121744&pid=S0187-893X201200010000700006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dias, M. V; Guimar&atilde;es, P. I. C; Mer&ccedil;on, F., Corantes naturais: Extra&ccedil;&atilde;o e Emprego como indicadores de pH, <i>Revista Qu&iacute;mica Nova na Escola</i>, (17), 27&#45;31, 2003.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121746&pid=S0187-893X201200010000700007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ferreira, V. F., Aprendendo sobre os conceitos de &aacute;cido e base, <i>Revista Qu&iacute;mica Nova na Escola</i>, (4), 35&#45;36, 1996.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121748&pid=S0187-893X201200010000700008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Geissman, T. A., Flowers coloration, <i>Journal Chemica Educacion</i>, <b>18</b>(3), 1941.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121750&pid=S0187-893X201200010000700009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">GEPEQ. Estudando o equil&iacute;brio qu&iacute;mico &aacute;cido&#45;base, <i>Revista Qu&iacute;mica Nova na Escola</i>, (1), 3233, 1995.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121752&pid=S0187-893X201200010000700010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Gouveia&#45;Matos, J. A. M., Mudan&ccedil;as nas cores dos extratos de flores e do repolho roxo, <i>Qu&iacute;mica Nova na Escola</i>, (10), 6&#45;10, 1999.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121754&pid=S0187-893X201200010000700011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Terci, D. B, L; Rossi, A. V. Indicadores naturais de pH: usar papel ou solu&ccedil;&atilde;o?, <i>Revista Qu&iacute;mica Nova</i>, <b>25</b>(4), 684&#45;688, 2002.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121756&pid=S0187-893X201200010000700012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Terrazzan, E. A. <i>Perspectivas para inser&ccedil;&atilde;o da F&iacute;sica moderna na escola m&eacute;dia</i>. Tese de doutorado apresentada no Programa de P&oacute;s&#45;Gradua&ccedil;&atilde;o do Instituto de F&iacute;sica e Faculdade de Educa&ccedil;&atilde;o da Universidade de S&atilde;o Paulo / FEUSP, Brasil, 1994.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=3121758&pid=S0187-893X201200010000700013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baccan]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Godinho]]></surname>
<given-names><![CDATA[O. E. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Barone]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Química Analítica Quantitativa Elementar]]></source>
<year>1979</year>
<edition>2ª</edition>
<page-range>46</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ed. Unicamp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Ministério da Saúde</collab>
<source><![CDATA[Resolução Normativa nº 1/78 da Agência Nacional de Vigilância Sanitária]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Boyle]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Experiments upon Colors]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Bishop]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Indicators]]></source>
<year>1663</year>
<month>19</month>
<day>73</day>
<volume>2</volume>
<page-range>2</page-range><publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pergamon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Boyle]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Works]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Bishop]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Indicators]]></source>
<year>1744</year>
<month>19</month>
<day>73</day>
<volume>2</volume>
<page-range>2</page-range><publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pergamon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cortes]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ramos]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cavalheiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. T. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Titulações espectrofotométricas de sistemas ácido-base utilizando extrato de flores contendo antocianina]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Química Nova]]></source>
<year>2007</year>
<volume>30</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>1014-1019</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Couto]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ramos]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cavalheiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. T. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Aplicação de pigmentos de flores no ensino de Química]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Química Nova]]></source>
<year>1998</year>
<volume>21</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>221-227</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dias]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. V]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Guimarães]]></surname>
<given-names><![CDATA[P. I. C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Merçon]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Corantes naturais: Extração e Emprego como indicadores de pH]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Química Nova na Escola]]></source>
<year>2003</year>
<volume>17</volume>
<page-range>27-31</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ferreira]]></surname>
<given-names><![CDATA[V. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Aprendendo sobre os conceitos de ácido e base]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Química Nova na Escola]]></source>
<year>1996</year>
<volume>4</volume>
<page-range>35-36</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Geissman]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Flowers coloration]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal Chemica Educacion]]></source>
<year>1941</year>
<volume>18</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>GEPEQ</collab>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Estudando o equilíbrio químico ácido-base]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Química Nova na Escola]]></source>
<year>1995</year>
<volume>1</volume>
<page-range>3233</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gouveia-Matos]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Mudanças nas cores dos extratos de flores e do repolho roxo]]></article-title>
<source><![CDATA[Química Nova na Escola]]></source>
<year>1999</year>
<volume>10</volume>
<page-range>6-10</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Terci]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. B, L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rossi]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Indicadores naturais de pH: usar papel ou solução?]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Química Nova]]></source>
<year>2002</year>
<volume>25</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>684-688</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Terrazzan]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Perspectivas para inserção da Física moderna na escola média]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
