<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1870-3453</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista mexicana de biodiversidad]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. Mex. Biodiv.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1870-3453</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Biología]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1870-34532008000100024</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Sistemas de información geográfica y análisis espaciales: un método combinado para realizar estudios panbiogeográficos]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Geographic information systems and spatial analysis: a combined method for panbiogeographic studies]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Liria]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jonathan]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad de Carabobo Facultad Experimental de Ciencias y Tecnología Departamento de Biología]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Valencia Estado Carabobo]]></addr-line>
<country>Venezuela</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2008</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2008</year>
</pub-date>
<volume>79</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>281</fpage>
<lpage>284</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1870-34532008000100024&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1870-34532008000100024&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1870-34532008000100024&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Uno de los estímulos en el progreso de la biogeografía ha sido el desarrollo y aplicación de nuevas tecnologías computacionales como los sistemas de información geográfica (SIG) y una variedad de métodos estadísticos espaciales. Dentro de la biogeografía histórica se ha desarrollado un enfoque conocido como panbiogeografía, cuya unidad básica es el trazo individual que constituye las coordenadas primarias de un taxón en el espacio. Sin embargo, el cálculo manual del trazo es difícil y subjetivo cuando se presentan muchos registros de localidades por taxón. Por ello se propone un método que combina los análisis espaciales de cálculo de distancia geodésica entre coordenadas, creación de matrices de conectividad y árboles de tendido mínimo, con el manejo de capas y operaciones espaciales de área de influencia e intercepción de los SIG.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[One of such stimuli to the progress of biogeography has been the development and application of new computational technologies as geographical information systems (GIS) and a variety of spatial statistical methods. Inside historical biogeography, a well-known focus known as panbiogeography, features as its basic unit the individual track, made up of primary taxon coordinates in space. However, track construction can be difficult and subjective when there are many taxon records. Therefore, I propose a method that combines spatial analyses by geodesic distance calculation, creation of a connectivity matrix and minimal spanning trees, with the handling of layers and GIS spatial operations of buffer and interception.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[trazos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[nodos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[árboles de tendido mínimo]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[análisis de proximidad]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[intercepción]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[tracks]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[nodes]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[minimal spanning trees]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[buffers]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[interception]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="justify"><font face="verdana" size="4">Notas</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b>Sistemas de informaci&oacute;n geogr&aacute;fica y an&aacute;lisis espaciales: un m&eacute;todo combinado para realizar estudios panbiogeogr&aacute;ficos</b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>Geographic information systems and spatial analysis: a combined method for panbiogeographic studies</b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Jonathan Liria</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Departamento de Biolog&iacute;a, Facultad Experimental de Ciencias y Tecnolog&iacute;a.  Universidad de Carabobo,   Valencia,  2005 Estado Carabobo, Venezuela</i></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>* Correspondencia:</b><i> <a href="mailto:jliria@uc.edu.ve" target="_blank">    <br> </a></i><a href="mailto:jliria@uc.edu.ve" target="_blank">jliria@uc.edu.ve</a></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Recibido: 13 agosto 2007    <br>   Aceptado: 20 diciembre 2007</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Resumen</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Uno de los est&iacute;mulos en el progreso de la biogeograf&iacute;a ha sido el desarrollo y aplicaci&oacute;n de nuevas tecnolog&iacute;as computacionales como los sistemas de informaci&oacute;n geogr&aacute;fica (SIG) y una variedad de m&eacute;todos estad&iacute;sticos espaciales. Dentro de la biogeograf&iacute;a hist&oacute;rica se ha desarrollado un enfoque conocido como panbiogeograf&iacute;a, cuya unidad b&aacute;sica es el trazo individual que constituye las coordenadas primarias de un tax&oacute;n en el espacio. Sin embargo, el c&aacute;lculo manual del trazo es dif&iacute;cil y subjetivo cuando se presentan muchos registros de localidades por tax&oacute;n. Por ello se propone un m&eacute;todo que combina los an&aacute;lisis espaciales de c&aacute;lculo de distancia geod&eacute;sica entre coordenadas, creaci&oacute;n de matrices de conectividad y &aacute;rboles de tendido m&iacute;nimo, con el manejo de capas y operaciones espaciales de &aacute;rea de influencia e intercepci&oacute;n de los SIG.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Palabras clave:</b> trazos, nodos, &aacute;rboles de tendido m&iacute;nimo, an&aacute;lisis de proximidad, intercepci&oacute;n.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Abstract</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">One of such stimuli to the progress of biogeography has been the development and application of new computational technologies as geographical information systems (GIS) and a variety of spatial statistical methods. Inside historical biogeography, a well&#150;known focus known as panbiogeography, features as its basic unit the individual track, made up of primary taxon coordinates in space. However, track construction can be difficult and subjective when there are many taxon records. Therefore, I propose a method that combines spatial analyses by geodesic distance calculation, creation of a connectivity matrix and minimal spanning trees, with the handling of layers and GIS spatial operations of buffer and interception.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Key words:</b> tracks, nodes, minimal spanning trees, buffers, interception.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Seg&uacute;n V&iacute;lchez (2000), un Sistema de Informaci&oacute;n Geogr&aacute;fica (SIG) es un sistema de informaci&oacute;n que trata datos georreferenciados, es decir, procesa informaci&oacute;n de eventos o entidades geoespaciales con el fin de generar una informaci&oacute;n nueva mediante operaciones de manipulaci&oacute;n y an&aacute;lisis que ayude a la toma de decisiones.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Los an&aacute;lisis geoespaciales combinan y manipulan los datos almacenados en el SIG para crear informaci&oacute;n nueva, la cual puede ilustrarse con mapas y resumirse en forma de registros para ser estudiados por el usuario y decidir si el modelo adoptado constituye una soluci&oacute;n plausible; incluyen medici&oacute;n de distancias y &aacute;reas, an&aacute;lisis de proximidad <i>(buffers), </i>operaciones de disoluci&oacute;n y fusi&oacute;n de pol&iacute;gonos,    superposici&oacute;n, an&aacute;lisis de superficies y an&aacute;lisis de redes.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Para Brown y Lomolino (1998) uno de los est&iacute;mulos en el progreso de la biogeograf&iacute;a ha sido el desarrollo y aplicaci&oacute;n de tecnolog&iacute;as nuevas. Los progresos en <i>hardware </i>y <i>software </i>han posibilitado la aplicaci&oacute;n de herramientas nuevas, incluyendo la simulaci&oacute;n, SIG y una variedad de m&eacute;todos estad&iacute;sticos, como los multivariados geoestad&iacute;sticos. En lo que se conoce como biogeograf&iacute;a hist&oacute;rica se ha desarrollado un enfoque conocido como panbiogeograf&iacute;a (Morrone y Crisci 1995). La panbiogeograf&iacute;a fue originalmente propuesta por el bot&aacute;nico italiano Leon Croizat <b>(</b>1958; 1964); de acuerdo con Craw et al. (1999), reintroduce y enfatiza la dimensi&oacute;n espacial  o  geogr&aacute;fica de biodiversidad para permitir una comprensi&oacute;n m&aacute;s cabal de los patrones y procesos evolutivos. En l&iacute;neas generales el m&eacute;todo consiste de 3 fases: construcci&oacute;n de trazos individuales, superposici&oacute;n de trazos individuales para obtener trazos generalizados, e intercepci&oacute;n de 2 o m&aacute;s trazos generalizados para determinar nodos.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La unidad b&aacute;sica en un estudio panbiogeogr&aacute;fico es el trazo individual; un trazo individual constituye un grafo que une las coordenadas primarias de un tax&oacute;n en el espacio (Grahan, 2001; Morrone, 2004). Operativamente, consiste en una l&iacute;nea que conecta las localidades donde se distribuye una especie o tax&oacute;n supraespec&iacute;fico, de modo que la suma de los segmentos que conectan las localidades sea la menor posible (Craw et al., 1999; Grehan, 2001; Morrone, 2004). Desde el punto de vista topol&oacute;gico, un trazo individual es un &aacute;rbol de tendido m&iacute;nimo o <i>Minimal Spanning Tree </i>(MST), que para <i>n </i>localidades contiene <i>n&#150;1 </i>conexiones (Page, 1987; Henderson, 1989). Luego, los trazos generalizados se obtienen a partir de la superposici&oacute;n estad&iacute;sticamente significativa de trazos individuales, evaluando la congruencia en su topolog&iacute;a; &eacute;stos representan patrones de distribuci&oacute;n actuales de biotas ancestrales, las cuales fueron fragmentadas por eventos geol&oacute;gicos o tect&oacute;nicos (Craw, 1988; Morrone, 2004). Finalmente, los nodos, corresponden a la superposici&oacute;n de 2 o m&aacute;s trazos generalizados; o tambi&eacute;n a las localidades de intersecci&oacute;n de trazos generalizados (Craw et al., 1999; Grehan, 2001). Tradicionalmente, los estudios panbiogeogr&aacute;ficos emplean alguno de los siguientes m&eacute;todos: <i>1) </i>an&aacute;lisis manual, <i>2) </i>matrices de conectividad e incidencia, <i>3) </i>compatibilidad de trazos, y <i>4) </i>an&aacute;lisis de parsimonia de endemismos (Croizat, 1958; Page, 1987; Craw, 1988; Henderson, 1989; Morrone y Crisci, 1995; Morrone, 2004).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El m&eacute;todo manual contempla delinear en mapas los trazos individuales de distintos taxones y luego superponerlos con el fin de determinar trazos generalizados. (Croizat, 1958,1964) Recientemente, este m&eacute;todo ha sido combinado con herramientas SIG, en donde se miden pares de puntos y se determina la distancia m&aacute;s corta entre ellos, para luego digitalizar el trazo individual (Soares, 2005). Este m&eacute;todo puede ser f&aacute;cil de emplear cuando se tiene pocos registros, sin embargo en estudios emp&iacute;ricos realizados en mosquitos (Diptera: Culicidae) del g&eacute;nero <i>Psorophora </i>(Nu&ntilde;ez et al., 2007), especies como <i>Psorophora (Grabhamia) cingulata </i>y <i>Psorophora (Janthinosoma) ferox, </i>presentan 80 y 82 registros, respectivamente. Lo cual hace dif&iacute;cil y en algunos casos subjetivo, cuando existe agregaci&oacute;n de muchos puntos, determinar el trazo individual de cada tax&oacute;n. Por lo anteriormente expuesto el siguiente trabajo pretende proponer un m&eacute;todo que combine herramientas SIG y an&aacute;lisis espaciales para realizar estudios panbiogeogr&aacute;ficos.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El m&eacute;todo combinado (<a href="#f1">Fig. 1</a>) se inicia con la entrada de datos en forma de coordenadas geogr&aacute;ficas por tax&oacute;n (1), a partir de las cuales se calcula la distancia geod&eacute;sica entre puntos, y se obtiene una matriz rectangular y sim&eacute;trica, con diagonal cero (2). Luego se crea una matriz rectangular de conectividad a partir de los datos de distancia, donde la uni&oacute;n de un par de puntos se representa por "1" y la no uni&oacute;n por "0" (3). Posteriormente, se obtiene el MST a partir de la matriz de conectividad, donde los puntos se conectan en una red abierta haciendo que la suma de las conexiones sea m&iacute;nima (4). El MST es exportado como imagen <i>raster </i>(5), y georreferenciado con puntos de control, para utilizarlo como tema espacial en el programa SIG (6). Se digitaliza el MST siguiendo una polil&iacute;nea (7) y se almacena como formato <i>shapefile </i>de ESRI &#91;ArcView 3.x &#93; (8). Luego se realiza el c&aacute;lculo del <i>buffer, </i>con radio definido por el usuario y disolviendo barreras, para convertirlo en un pol&iacute;gono (9). Los pasos 1 a 9 se repiten para cada tax&oacute;n, determinando los pol&iacute;gonos de trazos individuales. Seguidamente se efect&uacute;a la inspecci&oacute;n visual de la similitud topol&oacute;gica entre trazos individuales, que ser&aacute;n interceptados mediante superposici&oacute;n espacial boleana del tipo "Y", para obtener la zona geogr&aacute;fica com&uacute;n de 2 o m&aacute;s temas (10). Se realiza la operaci&oacute;n espacial de corte entre el pol&iacute;gono y las coordenadas de todos los taxones, para establecer los puntos que formar&aacute;n cada trazo generalizado (11). Seguidamente se calcula y digitaliza el MST del trazo generalizado, siguiendo los pasos 1 a 9 (12). Finalmente, 2 o m&aacute;s temas de trazos generalizados son interceptados para determinar los nodos (13).</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="verdana" size="2"> <a name="f1"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"> <img src="/img/revistas/rmbiodiv/v79n1/a24f1.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En el m&eacute;todo combinado se utilizan los siguientes programas de an&aacute;lisis espaciales y SIG (<a href="#f1">Fig. 1</a>): PASSaGE (Rosenberg, 2001) pasos 1&#150;5, MapInfo (MapInfo, 2000) pasos 6&#150;8, y ArcView (ESRI, 1998) pasos 9&#150;13. Por otro lado, uno de los aspectos importantes del m&eacute;todo, se refiere al calculo de la distancia geod&eacute;sica como punto inicial en la construcci&oacute;n de &aacute;rboles de tendido m&iacute;nimo, en lugar de uso tradicional de distancias euclidianas. La distancia geod&eacute;sica, al considerar aspectos como la curvatura de la tierra en coordenadas espaciadas en el globo, permite aumentar el rigor, precisi&oacute;n y fiabilidad de los an&aacute;lisis realizados por los SIG. (Mayos et al., 2005).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Nu&ntilde;ez et al. (2007) emplean el m&eacute;todo combinado a partir de 675 registros, de material del museo Smithsonian de Historia Natural&#150;USA, colecciones de Venezuela, y recursos bibliogr&aacute;ficos, para 35 especies de <i>Psorophora </i>de los subg&eacute;neros: <i>Psorophora </i>(99 registros; 7 spp), <i>Janthinosoma </i>(340; 18 spp) y <i>Grabhamia </i>(236; 10 spp). Encontrando que los trazos y nodos obtenidos (<a href="/img/revistas/rmbiodiv/v79n1/a24f2.jpg" target="_blank">Figs. 2ab</a> y <a href="#f3">3</a>) son congruentes con otros estudios; por ejemplo, los an&aacute;lisis realizados en especies de Muscidae (Carvalho et al., 2003), as&iacute; como los que incluyen plantas, mam&iacute;feros, aves e insectos (Prevedello y Carvalho, 2006).</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"> <a name="f3"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"> <img src="/img/revistas/rmbiodiv/v79n1/a24f3.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Rojas&#150;Parra (2004) desarroll&oacute; un <i>script </i>en lenguaje Avenue para ArcView 3.x, denominado Trazos 2004, que permite calcular MST; no obstante, se desconoce la direcci&oacute;n de internet donde est&aacute; disponible esta aplicaci&oacute;n. Por otro lado, Mauro Cavalcanti se encuentra desarrollando un programa en Borland Delphi 4.0 para realizar an&aacute;lisis cuantitativos en panbiogeograf&iacute;a (<A href=http://maurobio.infobio.net/index.php?Projetos target="_blank">http://maurobio.infobio.net/index.php?Projetos</A>).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El programa SAM (Rangel et al., 2007) que incluye varios an&aacute;lisis espaciales, tambi&eacute;n permite construir MST a partir de un conjunto de coordenadas; sin embargo, el m&eacute;todo combinado no ha sido probado con este programa. Finalmente, este m&eacute;todo permite utilizar los SIG para manejar las etapas del an&aacute;lisis panbiogeogr&aacute;fico a partir de capas o temas espaciales, adem&aacute;s de emplear procedimientos cuantitativos en la determinaci&oacute;n de los trazos individuales, generalizados y nodos, que son consistentes con las definiciones conceptuales y el m&eacute;todo manual originalmente propuesto por Leon Croizat. Se espera que futuros ensayos logren integrar el m&eacute;todo con programas SIG de libre acceso como Grass GIS (GRASS, 2007), Quantum&#150;GIS (Sherman et al., 2007), GvSIG (Generalitat Valenciana e IVER, 2006), KOSMO (Sistemas abiertos de informaci&oacute;n geogr&aacute;fica, 2006), DIVA&#150;GIS (Hijmans et al., 2005), entre otros.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El autor desea agradecer a los revisores an&oacute;nimos por los valiosos comentarios y sugerencias en mejora de la versi&oacute;n final del presente trabajo.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Literatura citada</b></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Brown, J. H. y M. V. Lomolino. 1998. Biogeography.  Sinauer, Sunderland, Massachussets. 691 p. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486179&pid=S1870-3453200800010002400001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Carvalho, C. J. B., M. Bortolanza, M. C. C. Silva y E. D. G. Soares. 2003. Distributional patterns of the Neotropical Muscidae (Diptera). <i>In </i>Una perspectiva latinoamericana de la biogeograf&iacute;a, J. J. Morrone y J. Llorente&#150;Bousquets (eds.). Las Prensas de Ciencias, Facultad de Ciencias, UNAM, M&eacute;xico D. F. p. 263&#150;274. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486180&pid=S1870-3453200800010002400002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Craw,     R.     1989.     Continuing    the     synthesis     between panbiogeography, phylogenetic  systematics and geology as illustrated by empirical studies on the biogeography of New Zealand and the Chatham Islands. Systematic Zoology 37:291&#150;310. </font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Craw, R., J. R. Grehan y M. J. Heads. 1999. Panbiogeography: Tracking the history of life. Oxford Biogeography Series 11. Oxford University Press, New York. 229 p. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486182&pid=S1870-3453200800010002400003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Croizat, L.  1958. Panbiogeography. Publicado por el autor, Caracas. 1731 p. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486183&pid=S1870-3453200800010002400004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Croizat, L. 1964. Space, time and form: The biological synthesis. Publicado por el autor, Caracas. 881 p. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486184&pid=S1870-3453200800010002400005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">ESRI, 1998. rcView GIS ver. 3.2. Environmental Systems Research Institute, New York. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486185&pid=S1870-3453200800010002400006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Generalitat   valenciana:    Conselleria   de   Infraestructura   y Transporte e IVER Tecnolog&iacute;as de la Informaci&oacute;n. 2006. GvSIG ver. 1.0. Disponible en: <A href=http://www.gvsig.gva.es target="_blank">http://www.gvsig.gva.es</A> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486186&pid=S1870-3453200800010002400007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">GRASS (Geographic resources analysis support system ). 2007. GRASS GIS ver. 6.2.1. Disponible en: <a href="http://grass.itc.it/index.php" target="_blank">http://grass.itc.it/index.php</a></font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486187&pid=S1870-3453200800010002400008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Grehan, J. R. 2001. Panbiogeograf&iacute;a y la geograf&iacute;a de la vida. <i>In </i>Introducci&oacute;n a la biogeograf&iacute;a en Latinoam&eacute;rica: teor&iacute;as, conceptos, m&eacute;todos y aplicaciones, J. Llorente&#150;Bousquets y J. J. Morrone (eds.). Las Prensas de Ciencias, Facultad de Ciencias, UNAM, M&eacute;xico D. F. p 181&#150;195. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486188&pid=S1870-3453200800010002400009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Henderson,  I.  M.   1989.   Quantitative  panbiogeography:   an investigation in concepts and methods. New Zeland Journal of Zoology. 16:495&#150;510. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486189&pid=S1870-3453200800010002400010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Hijmans, R. J., L. Guarino, A. Jarvis, R. O'Brien y P. Mathur. 2005. DIVA&#150;GIS ver. 5.4. Disponible en: <a href="http://www.diva-gis.org/" target="_blank">http://www.diva-gis.org</a> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486190&pid=S1870-3453200800010002400011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">MapInfo,   2002. MapInfo  professional  version  7.  MapInfo Corporation. Disponible en <a href="http://www.mapinfo.com/" target="_blank">http//www.mapinfo.com</a></font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486191&pid=S1870-3453200800010002400012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Mayos, P., P. Fern&aacute;ndez, y M. Pau. 2005. Necesidad de c&aacute;lculos geod&eacute;sicos para las herramientas SIG de an&aacute;lisis de distancias y superficies.    Disponible en: <a href="http://www.nosolosig.com/seccionblog/articulos.html" target="_blank">http://www.nosolosig.com/seccionblog/articulos.html</a> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486192&pid=S1870-3453200800010002400013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Morrone, J. J. 2004. Panbiogeograf&iacute;a, componentes bi&oacute;ticos y zonas de transici&oacute;n. Revista Brasileira de Entomologia 48:149&#150;162. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486193&pid=S1870-3453200800010002400014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Morrone, J. J. y J. V. Crisci. 1995. Historical biogeography: Introduction to methods.  Annual Review Ecology and Systematics 26: 373&#150;401. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486194&pid=S1870-3453200800010002400015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Nu&ntilde;ez, M., J. Liria, y J. C. Navarro. 2007. &Aacute;reas de endemismo y   panbiogeograf&iacute;a   en   <i>Psorophora   </i>Robineau&#150;Desvoidy (Diptera: Culicidae). Entomolog&iacute;a Mexicana 6:1178&#150;1181. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486195&pid=S1870-3453200800010002400016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Page, R.  1987. Graphs and generalized tracks: Quantifying Croizat's panbiogeography. Systematic Zoology 36:1&#150;17. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486196&pid=S1870-3453200800010002400017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Prevedello, J. y C. J. B. Carvalho. 2006. Conserva&ccedil;&atilde;o do cerrado Brasilero: o m&eacute;todo pan&#150;biogeografico como ferramenta para sele&ccedil;&atilde;o de &aacute;reas priorit&aacute;rias. Naturaleza &amp; Conserva&ccedil;&atilde;o 4:39&#150;57. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486197&pid=S1870-3453200800010002400018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Rangel, T. F. L. V. B., J. A. F. Diniz&#150;Filho y L. M. Bin. 2007. SAM: Spatial analysis in macroecology, ver. 2.0. Disponible en: <a href="http://www.ecoevol.ufg.br/sam/" target="_blank">http:// www.ecoevol.ufg.br/sam/history.html</a></font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486198&pid=S1870-3453200800010002400019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Rojas&#150;Parra, C. A. 2004. Una herramienta automatizada para realizar an&aacute;lisis panbiogeogr&aacute;ficos. Biogeograf&iacute;a 1:31&#150;33. </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486199&pid=S1870-3453200800010002400020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Rosenberg, M. S. 2001. PASSaGE: Pattern analysis, spatial statistics, and geographic exegesis, ver. 1.0. Department of Biology, Arizona State University, Tempe. Disponible en:<A href=http://www.passagesoftware.net/index.php target="_blank">http://www.passagesoftware.net/index.php</A> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486200&pid=S1870-3453200800010002400021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Sherman, G. E., T. Sutton, R. Blazek, S. Holl, O. Dassau, T. Mitchell, B. Morely y L. Luthman. 2007. Quantum GIS ver. 0.8 'TITAN'. Disponible en: <A href=http://qgis.org target="_blank">http://qgis.org</A> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486201&pid=S1870-3453200800010002400022&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Sistemas abiertos de informaci&oacute;n geogr&aacute;fica. 2006. KOSMO ver. 1.1. Disponible en: <A href=http://www.saig.es target="_blank">http://www.saig.es</A> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486202&pid=S1870-3453200800010002400023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Soares, E. D. G. 2005. Como gerar mapas e aplicar m&eacute;todos biogeogr&aacute;ficos   no  programa  ArcView  GIS   3.2a.   P&oacute;s&#150;Gradua&ccedil;&atilde;o em Entomologia, Departamento de Zoologia, Universidad Federeal do Paran&aacute;. Brasil. Disponible en: <a href="http://zoo.bio.ufpr.br/diptera/bz023/" target="_blank">http://zoo.bio.ufpr.br/diptera/bz023/</a></A> </font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486203&pid=S1870-3453200800010002400024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">V&iacute;lchez, J. G. 2000. Introducci&oacute;n a los sistemas de informaci&oacute;n geoespacial. Consejo de Desarrollo Cient&iacute;fico y Human&iacute;stico, Universidad de los Andes, Talleres Gr&aacute;ficos Universitarios, M&eacute;rida. 203 p.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=7486204&pid=S1870-3453200800010002400025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brown]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. H.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lomolino]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Biogeography]]></source>
<year>1998</year>
<page-range>691</page-range><publisher-loc><![CDATA[Sunderland^eMassachussets Massachussets]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Sinauer]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carvalho]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. J. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bortolanza]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. C. C.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Soares]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. D. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Distributional patterns of the Neotropical Muscidae (Diptera)]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Morrone]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Llorente-Bousquets]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Una perspectiva latinoamericana de la biogeografía]]></source>
<year>2003</year>
<page-range>263-274</page-range><publisher-loc><![CDATA[México^eD. F. D. F.]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Las Prensas de CienciasFacultad de Ciencias, UNAM]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Craw]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Grehan]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Heads]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Panbiogeography: Tracking the history of life]]></source>
<year>1999</year>
<volume>11</volume>
<page-range>229</page-range><publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Oxford University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Croizat]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Panbiogeography]]></source>
<year>1958</year>
<page-range>1731</page-range><publisher-loc><![CDATA[^eCaracas Caracas]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Croizat]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Space, time and form: The biological synthesis]]></source>
<year>1964</year>
<page-range>881</page-range><publisher-loc><![CDATA[^eCaracas Caracas]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>ESRI</collab>
<source><![CDATA[rcView GIS ver. 3.2.]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Environmental Systems Research Institute]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Generalitat valenciana^dConselleria de Infraestructura y Transporte e IVER Tecnologías de la Información</collab>
<source><![CDATA[GvSIG ver. 1.0]]></source>
<year>2006</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>GRASS (Geographic resources analysis support system)</collab>
<source><![CDATA[GRASS GIS ver. 6.2.1.]]></source>
<year>2007</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Grehan]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Panbiogeografía y la geografía de la vida]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Llorente-Bousquets]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Morrone]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introducción a la biogeografía en Latinoamérica: teorías, conceptos, métodos y aplicaciones]]></source>
<year>2001</year>
<page-range>181-195</page-range><publisher-loc><![CDATA[México^eD. F. D. F.]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Las Prensas de CienciasFacultad de Ciencias, UNAM]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Henderson]]></surname>
<given-names><![CDATA[I. M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Quantitative panbiogeography: an investigation in concepts and methods]]></article-title>
<source><![CDATA[New Zeland Journal of Zoology.]]></source>
<year>1989</year>
<volume>16</volume>
<page-range>495-510</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hijmans]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Guarino]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jarvis]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[O'Brien]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mathur]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[DIVA-GIS ver. 5.4]]></source>
<year>2005</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>MapInfo</collab>
<source><![CDATA[MapInfo professional version 7]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-name><![CDATA[MapInfo Corporation]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mayos]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pau]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Necesidad de cálculos geodésicos para las herramientas SIG de análisis de distancias y superficies]]></source>
<year>2005</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Morrone]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Panbiogeografía, componentes bióticos y zonas de transición]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de Entomologia]]></source>
<year>2004</year>
<volume>48</volume>
<page-range>149-162</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Morrone]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Crisci]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Historical biogeography: Introduction to methods]]></article-title>
<source><![CDATA[Annual Review Ecology and Systematics]]></source>
<year>1995</year>
<volume>26</volume>
<page-range>373-401</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Nuñez]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Liria]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Navarro]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Áreas de endemismo y panbiogeografía en Psorophora Robineau-Desvoidy (Diptera: Culicidae)]]></article-title>
<source><![CDATA[Entomología Mexicana]]></source>
<year>2007</year>
<volume>6</volume>
<page-range>1178-1181</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Page]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Graphs and generalized tracks: Quantifying Croizat's panbiogeography]]></article-title>
<source><![CDATA[Systematic Zoology]]></source>
<year>1987</year>
<volume>36</volume>
<page-range>1-17</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Prevedello]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carvalho]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. J. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Conservação do cerrado Brasilero: o método pan-biogeografico como ferramenta para seleção de áreas prioritárias]]></article-title>
<source><![CDATA[Naturaleza & Conservação]]></source>
<year>2006</year>
<volume>4</volume>
<page-range>39-57</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rangel]]></surname>
<given-names><![CDATA[T. F. L. V. B.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Diniz-Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A. F.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bin]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[SAM: Spatial analysis in macroecology, ver. 2.0]]></source>
<year>2007</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rojas-Parra]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Una herramienta automatizada para realizar análisis panbiogeográficos]]></article-title>
<source><![CDATA[Biogeografía]]></source>
<year>2004</year>
<volume>1</volume>
<page-range>31-33</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rosenberg]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[PASSaGE: Pattern analysis, spatial statistics, and geographic exegesis, ver. 1.0]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tempe ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Department of Biology, Arizona State University]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sherman]]></surname>
<given-names><![CDATA[G. E.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sutton]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blazek]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Holl]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Dassau]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mitchell]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Morely]]></surname>
<given-names><![CDATA[B]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Luthman]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Quantum GIS ver. 0.8 'TITAN']]></source>
<year>2007</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Sistemas abiertos de información geográfica</collab>
<source><![CDATA[KOSMO ver. 1.1]]></source>
<year>2006</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Soares]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. D. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Como gerar mapas e aplicar métodos biogeográficos no programa ArcView GIS 3.2a]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-name><![CDATA[Pós-Graduação em Entomologia, Departamento de Zoologia, Universidad Federeal do Paraná]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vílchez]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introducción a los sistemas de información geoespacial]]></source>
<year>2000</year>
<page-range>203</page-range><publisher-loc><![CDATA[Mérida ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Consejo de Desarrollo Científico y Humanístico, Universidad de los AndesTalleres Gráficos Universitarios]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
