<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0065-1737</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Acta zoológica mexicana]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Acta Zool. Mex]]></abbrev-journal-title>
<issn>0065-1737</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Ecología A.C.]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0065-17372009000200017</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Un caso de mirmecofilia de Micaria (Araneae: Gnaphosidae) en una sabana de la Orinoquia de Colombia]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[A case of myrmecophily of Micaria (Araneae: Gnaphosidae) in a savanna of the Colombian Orinoquia]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[AMAT-GARCÍA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Germán]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[HERRERA-MOLINA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Camilo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[SÁENZ-SUANCHA]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Nacional de Colombia Instituto de Ciencias Naturales Grupo Insectos de Colombia]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Bogotá ]]></addr-line>
<country>COLOMBIA</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidad Nacional de Colombia Departamento de Biología ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Bogotá ]]></addr-line>
<country>COLOMBIA</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2009</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2009</year>
</pub-date>
<volume>25</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>435</fpage>
<lpage>438</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0065-17372009000200017&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0065-17372009000200017&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0065-17372009000200017&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[In May of 2008, twenty ant nests of Atta cephalotes (Linnaeus) were observed in a seasonal savanna from the Colombian Orinoquia. Twenty nine specimens of Micaria sp. (Araneae: Gnaphosidae) were founded in proximities of fourteen ant nests.]]></p></abstract>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="justify"><font face="verdana" size="4">Notas cient&iacute;ficas </font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b>Un caso de mirmecofilia de <i>Micaria</i> (Araneae: Gnaphosidae) en una sabana de la Orinoquia de Colombia</b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>A case of myrmecophily of <i>Micaria </i>(Araneae: Gnaphosidae) in a savanna of the Colombian Orinoquia</b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Germ&aacute;n AMAT-GARC&Iacute;A<sup>1</sup>, Camilo HERRERA-MOLINA<sup>2 </sup>y Carlos S&Aacute;ENZ-SUANCHA<sup>2</sup></b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><sup>1</sup>&nbsp;Grupo Insectos de Colombia, Instituto de Ciencias Naturales, Universidad Nacional de Colombia, Bogot&aacute;-COLOMBIA. e-mail: <a href="mailto:gdamatg@unal.edu.co">gdamatg@unal.edu.co</a></i> </font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><sup>2</sup>&nbsp;Departamento de Biolog&iacute;a, Universidad Nacional de Colombia, Bogot&aacute;-COLOMBIA. e-mail: <a href="mailto:caherreramo@unal.edu.co">caherreramo@unal.edu.co</a>; <a href="mailto:cesaenzs@unal.edu.co">cesaenzs@unal.edu.co</a></i></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Recibido: 15/07/2008.    <br>   Aceptado: 6/03/2009.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>ABSTRACT</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">In May of 2008, twenty ant nests of <i>Atta cephalotes </i>(Linnaeus) were observed in a seasonal savanna from the Colombian Orinoquia. Twenty nine specimens <i>of Micaria </i>sp. (Araneae: Gnaphosidae) were founded in proximities of fourteen ant nests.</font></p>     <p align="justify"><font size="2" face="verdana">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font size="2" face="verdana">En una sabana de la Orinoquia colombiana, entre el 10 y el 15 de mayo de 2008, observamos durante el d&iacute;a 20 nidos de la hormiga cultivadora de hongos <i>Atta cephalotes </i>(Linnaeus) con presencia de individuos activos de <i>Micaria </i>sp. (Araneae: Gnaphosidae) en sus proximidades. Registramos el n&uacute;mero de nidos de <i>A. cephalotes </i>en un &aacute;rea de 25 m<sup>2</sup> para establecer la frecuencia de asociaci&oacute;n de la ara&ntilde;a. La frecuencia obtenida fue del 70%, lo cual significa una relaci&oacute;n simbi&oacute;tica, mirmecof&iacute;lica, bien establecida en la sabana. En seis de las colonias observadas se encontraron huevos o restos de huevos de <i>Micaria </i>sp. (<a href="/img/revistas/azm/v25n2/a17c1.jpg" target="_blank">Cuadro 1</a>).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La sabana est&aacute; localizada en el Departamento del Meta, Municipio de Puerto L&oacute;pez y, ecol&oacute;gicamente, corresponde a una sabana tropical estacional (Sarmiento 1990). Los componentes principales de la vegetaci&oacute;n son especies de gram&iacute;neas nativas e introducidas (Poaceae). Dispersa en la matriz de gram&iacute;neas es importante la planta le&ntilde;osa <i>Byrsonima crassifolia </i>(Malpighiaceae), denominada localmente chaparro. <i>Atta cephalotes </i>es la hormiga cortadora de hojas m&aacute;s com&uacute;n en el territorio colombiano (Mackay &amp; Mackay 1986); su distribuci&oacute;n geogr&aacute;fica va desde M&eacute;xico hasta Brasil (Weber 1982) y en la regi&oacute;n Neotropical es una especie plaga de especies forestales y de cultivos (Cherret 1968). Las obreras medianas se reconocen por la presencia de una espina occipital a cada lado de la cabeza, y pubescencia conspicua en la cabeza. Las colonias censadas de <i>A. cephalotes </i>est&aacute;n establecidas sobre suelos denominados Oxisoles en un mosaico de gram&iacute;neas. La ara&ntilde;a pertenece al g&eacute;nero <i>Micaria, </i>que se caracteriza por presentar coloraci&oacute;n corporal marr&oacute;n y una constricci&oacute;n entre prosoma y opistosoma (<a href="/img/revistas/azm/v25n2/a17f1.jpg" target="_blank">Fig. 1b</a>); los ojos medianos posteriores son aplanados, los enditos deprimidos y las hileras anteriores basalmente separadas (Platnick &amp; Shadab 1988). De acuerdo con Platnick &amp; Shadab (1988), no se conocen especies suramericanas de <i>Micaria. </i>Se evidencia que el mimetismo de la ara&ntilde;a tiene como modelo la casta de obreras con tama&ntilde;o medio, de aproximadamente 5 mm de longitud (<a href="/img/revistas/azm/v25n2/a17f1.jpg" target="_blank">Fig. 1a</a>).</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Varias hip&oacute;tesis intentan explicar los factores causales de la mirmecofilia de las ara&ntilde;as; se ha documentado a especies de ara&ntilde;as que mimetizan con sus propias presas o mimetismo Peckmaniano, parece que nuestro caso se ajusta al mimetismo Wasmaniano, en el cual las ara&ntilde;as se protegen de sus depredadores pareci&eacute;ndose a las hormigas, que en general no son palatables, son agresivas y mantienen comportamiento territorial. Este patr&oacute;n se ajustar&iacute;a a nuestro caso; no observamos intentos de agresi&oacute;n de <i>Micaria </i>sp. hacia <i>A. cephalotes, </i>lo que descartar&iacute;a patrones de mimetismo Peckmaniano, en el cual la ara&ntilde;a mimetiza a la hormiga e ingresa a su nido para depredar. Adem&aacute;s, s&oacute;lo las ara&ntilde;as fueron observadas transportando sus huevos. El caso presente corresponde al primer registro de una ara&ntilde;a de la familia Gnaphosidae asociada a nidos de hormigas de la tribu Attini y el primer registro del g&eacute;nero <i>Micaria </i>para  Suram&eacute;rica. <i>Micaria  </i>sp.  es  una ara&ntilde;a mirmec&oacute;fila y mirmecomorfa; de este g&eacute;nero se conocen siete especies asociadas a hormigas de las tribus Lasiini, Formicini y Pheidolini (Cushing 1997). La mirmec&oacute;fila de algunas especies de <i>Micaria </i>se conoce desde 1927 (McIver &amp; Stonedahl 1993), el g&eacute;nero es muy diverso y con 43 especies desde Alaska a M&eacute;xico, ninguna especies es conocida de Centro y Suram&eacute;rica (Platnick &amp; Shadan 1988). Est&aacute; demostrado que ciertas especies de <i>Atta </i>son estructuradoras del ecosistema y factores clave en la productividad de la sabana tropical (C. Galvis y H. Valencia 1975, informaci&oacute;n no publicada); como esta sabana est&aacute; sometida a pr&aacute;cticas agropecuarias, este tipo de interacciones le confiere cierta vulnerabilidad, lo cual debe tomarse en cuenta para su conservaci&oacute;n.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>AGRADECIMIENTOS</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Al Instituto de Ciencias Naturales y al Departamento de Biolog&iacute;a de la Universidad Nacional de Colombia (UN) el apoyo log&iacute;stico que facilit&oacute; las tareas de campo. A Silvio Zuluaga y a los estudiantes del curso de Ecolog&iacute;a Regional (I semestre de 2008) de la carrera de Biolog&iacute;a de la UN. Eduardo Fl&oacute;rez colabor&oacute; en la determinaci&oacute;n taxon&oacute;mica de la ara&ntilde;a y Pedro Reyes-Castillo revis&oacute; cr&iacute;ticamente el manuscrito. Agradecemos las observaciones de dos evaluadores an&oacute;nimos.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>LITERATURA CITADA</b></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Cherret, J. M. </b>1968. The foraging behavior <i>of Atta cephalotes </i>L. (Hymenoptera,Formicidae). Foraging patterns and plant species attacked in tropical rain forest. <i>J. Anim.Ecol </i>37, 387-403.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357199&pid=S0065-1737200900020001700001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Cushing, P. E. </b>1997. Myrmecomorphy and myrmecophily in spiders: A review. <i>Florida Entomologist </i>80(2):165-190.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357200&pid=S0065-1737200900020001700002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Mackay, W. P. &amp; E. E. Mackay. </b>1986. Las hormigas de Colombia: Arrieras del g&eacute;nero <i>Atta </i>(Hyme-noptera: Formicidae). <i>Revista Colombiana de Entomolog&iacute;a </i>12(1): 23-30.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357201&pid=S0065-1737200900020001700003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>McIver, J. D. &amp; G. Stonedahl, </b>1993. Myrmecomorphy: Morphological and behavioral mimicry of ants. <i>Annual Review of Entomology </i>38: 351-379.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357202&pid=S0065-1737200900020001700004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Platnick, N. L &amp; M. U. Shadab. </b>1988. A revision of the American spiders of the genus <i>Micaria </i>(Araneae, Gnaphosidae). <i>American Museum Novitates </i>2916: 1-64.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357203&pid=S0065-1737200900020001700005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Sarmiento, G. </b>1990. Ecolog&iacute;a comparada de ecosistemas de Sabanas en Am&eacute;rica del Sur. En: G. Sarmiento (compilador). Las Sabanas Americanas: aspecto de su biogeograf&iacute;a, ecolog&iacute;a y utilizaci&oacute;n. Facultad de Ciencias, Universidad de Los Andes. M&eacute;rida. Venezuela. pp. 15-56.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357204&pid=S0065-1737200900020001700006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Weber, N. </b>1982. Fungus Ants. In: H. Hermann. <i>Social Insects, </i>vol. IV: 255-663.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=357205&pid=S0065-1737200900020001700007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cherret]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The foraging behavior of Atta cephalotes L. (Hymenoptera,Formicidae): Foraging patterns and plant species attacked in tropical rain forest]]></article-title>
<source><![CDATA[J. Anim.Ecol]]></source>
<year>1968</year>
<volume>37</volume>
<page-range>387-403</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cushing]]></surname>
<given-names><![CDATA[P. E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Myrmecomorphy and myrmecophily in spiders: A review]]></article-title>
<source><![CDATA[Florida Entomologist]]></source>
<year>1997</year>
<volume>80</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>165-190</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mackay]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mackay]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Las hormigas de Colombia: Arrieras del género Atta (Hyme-noptera: Formicidae)]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Colombiana de Entomología]]></source>
<year>1986</year>
<volume>12</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>23-30</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[McIver]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Stonedahl]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Myrmecomorphy: Morphological and behavioral mimicry of ants]]></article-title>
<source><![CDATA[Annual Review of Entomology]]></source>
<year>1993</year>
<volume>38</volume>
<page-range>351-379</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Platnick]]></surname>
<given-names><![CDATA[N. L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shadab]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. U.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[A revision of the American spiders of the genus Micaria (Araneae, Gnaphosidae)]]></article-title>
<source><![CDATA[American Museum Novitates]]></source>
<year>1988</year>
<volume>2916</volume>
<page-range>1-64</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sarmiento]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Ecología comparada de ecosistemas de Sabanas en América del Sur]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Sarmiento]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Las Sabanas Americanas: aspecto de su biogeografía, ecología y utilización]]></source>
<year>1990</year>
<page-range>15-56</page-range><publisher-loc><![CDATA[Mérida ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Facultad de Ciencias, Universidad de Los Andes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Weber]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Fungus Ants]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Hermann]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Social Insects]]></source>
<year>1982</year>
<volume>IV</volume>
<page-range>255-663</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
