<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0185-3058</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Nova tellus]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Nova tellus]]></abbrev-journal-title>
<issn>0185-3058</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Filológicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0185-30582010000100001</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Phoenicopterus: juego etimológico en Marcial y problemas de traducción]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Phoenicopterus: etymological pun in Martial and problems of translation]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rinaldi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Daniel]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Nacional Autónoma de México  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[México Distrito Federal]]></addr-line>
<country>México</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2010</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2010</year>
</pub-date>
<volume>28</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>19</fpage>
<lpage>49</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0185-30582010000100001&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0185-30582010000100001&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0185-30582010000100001&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[En el presente artículo se estudia el juego etimológico que propone Marcial para phoenicopterus en dos epigramas. Se analizan igualmente los problemas de traducción (la dificultad de traducir poesía) que supone dicho juego de palabras.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[In this article we study the etymological pun that Martial proposes for the word phoenicopterus in two epigrams. We also analyze the problems of translation (the difficulty of translating poetry) that this wordplay entails.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Juegos de palabras]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[juegos etimológicos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Marcial]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[etimología]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[poética]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[retórica]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[estilística]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[traducción]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Wordplays]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[etymological puns]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Martial]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[etymology]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[poetics]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[rhetoric]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[stylistics]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[translation]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="4">Art&iacute;culos </font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p> 	    <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b><i>Phoenicopterus:</i> juego etimol&oacute;gico en Marcial y problemas de traducci&oacute;n</b></font></p>     <p align="center">&nbsp;</p> 	    <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b><i>Phoenicopterus:</i> etymological pun in Martial and problems of translation</b></font></p>     <p align="center">&nbsp;</p>      <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Daniel Rinaldi</b></font></p>     <p align="center">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Universidad Nacional Aut&oacute;noma de M&eacute;xico.</i> Correo electr&oacute;nico: <a href="mailto:drinaldip@hotmail.com">drinaldip@hotmail.com</a>.</font> </p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify">&nbsp;</p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Recepci&oacute;n: 2 de abril de 2010.     <br> Aceptaci&oacute;n: 27 de mayo de 2010.</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Resumen </b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En el presente art&iacute;culo se estudia el juego etimol&oacute;gico que propone Marcial para <i>phoenicopterus</i> en dos epigramas. Se analizan igualmente los problemas de traducci&oacute;n (la dificultad de traducir poes&iacute;a) que supone dicho juego de palabras.</font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Palabras clave:</b> Juegos de palabras, juegos etimol&oacute;gicos, Marcial, etimolog&iacute;a, po&eacute;tica, ret&oacute;rica, estil&iacute;stica, traducci&oacute;n. </font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Abstract </b></font></p> 	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">In this article we study the etymological pun that Martial proposes for the word <i>phoenicopterus</i> in two epigrams. We also analyze the problems of translation (the difficulty of translating poetry) that this wordplay entails.</font>	</p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Keywords:</b> Wordplays, etymological puns, Martial, etymology, poetics, rhetoric, stylistics, translation. </font></p>  	    <p align="justify">&nbsp;</p>     <p align="right"><font face="verdana" size="2">A Amalia Lejavitzer</font></p>     <p align="right">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Los juegos etimol&oacute;gicos, una variedad de los juegos de palabras, son artificios de suyo intraducibles que buscan una mayor expresividad del discurso po&eacute;tico. Antes he analizado algunos de estos juegos en las tragedias de Eur&iacute;pides,<sup><a href="#notas">1</a></sup> analizo ahora el juego que el poeta latino Marcial hace con la palabra <i>&nbsp;phoenicopterus.</i><sup><a href="#notas">2</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Del adjetivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i1.jpg">, "rojo" (dicho de la sangre), deriva por infijaci&oacute;n (&#45;&#953;&#954;&#45;) el adjetivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i2.jpg"> (genitivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i3.jpg">), "rojo intenso", "rojo oscuro o sombr&iacute;o", que, por una especializaci&oacute;n secundaria, pasa a significar "de un rojo de p&uacute;rpura", "de un rojo p&uacute;rpura", "p&uacute;rpura", "purp&uacute;reo".<sup><a href="#notas">3</a></sup> Como sustantivo masculino, cpoivij significa "tintura de p&uacute;rpura" o "p&uacute;rpura", pero no designa nunca a la p&uacute;rpura (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i4.jpg">, <i>purp&#365;ra),</i> al molusco marino que secreta o segrega dicha tintura, la tinta amarillenta que, en contacto con el aire, toma el color verde, color que luego se cambia en rojo m&aacute;s o menos oscuro, en rojo viol&aacute;ceo o en violado.<sup><a href="#notas">4</a></sup> Numerosos son los adjetivos compuestos formados con <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i2.jpg">: <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i5.jpg">, "con flores p&uacute;rpuras"; (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i6.jpg">, "que lleva un escudo p&uacute;rpura"; <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i7.jpg">, "te&ntilde;ido de p&uacute;rpura"; <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i8.jpg">, "con dedos purp&uacute;reos o de un rojo escarlata"; <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i9.jpg">, "con vestido de p&uacute;rpura", (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i10.jpg">, "de cresta roja o escarlata", <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i11.jpg">, "con el pico rojo o escarlata", <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i12.jpg">, "con patas rojas", etc. En composici&oacute;n con el sustantivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i13.jpg">, "pluma (del ala)" y, por extensi&oacute;n, "ala", el adjetivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i2.jpg"> forma <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i14.jpg">, "con plumas o con alas de un rojo de p&uacute;rpura"; con <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i15.jpg">, "ala", forma <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i16.jpg">, "con alas de un rojo de p&uacute;rpura"; y con <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i17.jpg">, "cola (de los animales)", forma <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i18.jpg">, "con cola de color rojo p&uacute;rpura".</font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cratino (519&#45;422 a. C.), autor de la Comedia Antigua, emplea, en <i>N&eacute;mesis,</i> el adjetivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i19.jpg"> para calificar al sustantivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg">, "ave" o "p&aacute;jaro":</font></p>      <p align="center"><img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i21.jpg"></p>      <p align="right"><font face="verdana" size="2">(<i>PCG</i> IV, frag. 121; <i>CAF</i> I, frag. 114;    <br> </font><font face="verdana" size="2"><i>FCG</i> II, 1<sup>a</sup> parte, frag. IV)<sup><a href="#notas">5</a></sup></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Arist&oacute;fanes (444&#45;385 a. C.), en <i>Las aves,</i> emplea el adjetivo sustantivado para designar un ave lacustre de plumaje purp&uacute;reo:</font></p>  	    <p align="center"><img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i22.jpg"></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El adjetivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i25.jpg">, "de un rojo de p&uacute;rpura", "de un rojo escarlata", es un derivado nominal del adjetivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i2.jpg">. Arist&oacute;fanes hace un juego con el nombre de esta ave: (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg">) , <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg">(ave) "de alas purp&uacute;reas", y con la brev&iacute;sima descripci&oacute;n que hace de ella: (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg">) <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i27.jpg">, (ave) "de un rojo de p&uacute;rpura", ave que tradicionalmente se ha identificado&nbsp;con el flamenco rosado o flamenco com&uacute;n del Viejo Mundo (Phoenicopterus ruber roseus).<sup><a href="#notas">6</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ahora bien, el bi&oacute;logo, matem&aacute;tico y clasicista escoc&eacute;s Sir D'Arcy Wentworth Thompson (1860&#45;1948) en su <i>A Glossary of Greek birds</i> (1895) observa que el pasaje arriba citado de Arist&oacute;fanes</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">is the only reference to the bird in classical Greek, and the identification here is at best doubtful. The succeeding reference to the Cock might lead one to suspect that under the name Phoenicopterus some bird less unlike the Cock than the Flamingo is, was here alluded to: such a bird, for example, as <i>Porphyrio hyacinthinus,</i> the Purple Waterhen (vide s. v. <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i29.jpg">). The question, however, is not capable of settlement. The Flamingo occurs in Greece only as a rare straggler, though abundant on the opposite coast of Asia Minor (&#91;Heinrich&#93; Von der M&uuml;hle, &#91;Beitr&auml;ge zur Ornithologie Griechenlands,&#93; p. 118; &#91;A.&#93; Lindermayer, &#91;Die V&ouml;gel Griechenlands,&#93; p. 155, etc.). Cf. &#91;Conrad&#93; Gesner, H&#91;istoria&#93; Anim&#91;alium&#93; lib. iii Mirum est huius tam pulchrae et eximiae avis nomen ab Aristoteli taceri, cum Aristophanes, qui vixit eadem aetate, meminerit; sed Graecis etiam raram esse hanc avem puto. Flamingos were seen, however, by &#91;Jean&#45;Baptiste&#93; Bory de S&#91;ain&#93;t Vincent, in the marshes of Osman Aga &#91;Osman Aga lagoon or Divari Pilou lagoon or Gialova lagoon&#93; near Navarino &#91;modern&#45;day Pylos&#93;.</font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Copio el resto del art&iacute;culo:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Heliodorus, Aethiop. vi. 3 describes the bird as <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i30.jpg">: and the Scholiast ad Juv. xi. 139 states in like manner, abundans est in Africa: it, apparently, is also mentioned as a dainty, by Philostr. Vit. Apoll. Tyan. viii. p. 387 (ed. Paris, 1605) as <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg"> <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i25.jpg">.</font></p>           <p align="justify"><font face="verdana" size="2">In Crat. Nem. fr. 4, ap. Athen. ix. 373 d'  <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg"> <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i19.jpg">, is probably the Cock.</font></p>           ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">It has been stated above, s. v. <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i31.jpg">, that &#91;Pierre&#93; Belon (&#91;L'&#93;Hist&#91;oire de la nature&#93; des Oyseaux, viii. 8) identified that bird with the Flamingo; so also did &#91;Ulisse&#93; Aldrovandi (Ornithol&#91;ogiae&#93; iii. 20, 4), with as little reason. To the opinion there ascribed to Linnaeus, the following words of Gesner should have been subjoined: ego vero iis quas Gall&iacute;nulas aquaticas nostri vocant avibus Glottidem adnumero, quae omnes fissipedes sunt; cf. also Scaliger (in loc. Aristot.) Glottis autem quae sit nondum mihi constat; ridiculum quod quidam de Phoenicoptero ausus est pronuntiare.</font></p>           <p align="justify"><font face="verdana" size="2">In Latin, references to the Flamingo are frequent and free from doubt. Cf. Juv. xi. 139 et Scythiae volucres et phoenicopterus ingens; Martial, Ep. iii. 58, 14 &#91;...&#93;; ib. xiii. 71 &#91;...&#93;; Suet. Cal. 22, etc., etc.</font></p>           <p align="justify"><font face="verdana" size="2">'That the Tongue of this Volatile was much commended, and in great Esteem, for its excellent Taste and most delicious Relish, will appear from the following Quotations' (Douglass, op. infra cit.): Plin. x. (48) 68 &#91;...&#93;; Martial, xiii. 71 &#91;...&#93; cf. also Sueton. Vitell. xiii. The brain was also a tidbit, and Heliogabalus (Lamprid. 20, p. 108) exhibuit Palatinis dapes extis et cerebellis Phoenicopterorum refertas. Receipts for the cookery of Flamingos are given (without mention of the tongue) by Apic. (?) De Re Coquin. vi. 7. I am inclined to believe that such costly indulgences of the palate were often determined by obscure superstitious motives (as are many Chinese luxuries) rather than by real or imaginary refinements of taste. Nevertheless the Flamingo's tongue is said to be still appreciated: cf. Von der M&uuml;hle, Ornithol. Griechenlands, p. 118 Ein franz&ouml;sischer Schiffscapitain brachte mir einige von Smyrna, wo sic &#91;sie&#93; sehr h&auml;ufig sind, und von den J&auml;gern den Engl&auml;ndern zum Verkaufe angeboten werden, welche die dicke fleischige Zunge als Leckerbissen verzehren. Cf. (int. al.) the interesting paper by Dr. J. Douglass in Phil. Trans. v. p. 63, 1721.<sup><a href="#notas">7</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Los latinos incorporaron a su vocabulario, como pr&eacute;stamo ling&uuml;&iacute;stico, el sustantivo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg">, adapt&aacute;ndolo a su fon&eacute;tica: <i>phoen&#299;copt</i>&#277;<i>rus.</i> Hay algunos reparos, como se ha visto, para identificar siempre el <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg"> con el flamenco rosado;<sup><a href="#notas">8</a></sup> tales reparos no existen al momento de la identificaci&oacute;n del <i>phoenicopterus</i> con dicha ave. </font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En el <i>Cratilo</i> de Plat&oacute;n (427&#45;347 a. C.), defiende Cratilo el <i>naturalismo ling&uuml;&iacute;stico,</i> esto es, sostiene que entre palabras y cosas hay "una relaci&oacute;n o v&iacute;nculo natural".<sup><a href="#notas">9</a></sup> Al inicio del di&aacute;logo, Hem&oacute;genes toma la palabra y dice:</font></p>  	    <p align="center"><img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i32.jpg"></p>     <blockquote>       <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cratilo, que est&aacute; aqu&iacute;, afirma, S&oacute;crates, que existe por naturaleza una rectitud en cuanto al nombre para cada una de las cosas, y que un nombre no es una denominaci&oacute;n impuesta por algunos aplicando un elemento de su propio idioma, sino que existe cierta rectitud en cuanto a los nombres, la misma para todos, tanto para los griegos como para los b&aacute;rbaros.  </font></p>           <p align="right"><font face="verdana" size="2"> (383a&#45;b)</font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El muy descriptivo nombre <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg"> / <i>phoenicopterus</i> se sustrae, cratilianamente, a la arbitrariedad del signo ling&uuml;&iacute;stico. Consciente de que, en este caso, y para decirlo con Borges, el nombre no es un s&iacute;mbolo arbitrario sino parte vital de lo que define,<sup><a href="#notas">10</a></sup> Marco Valerio Marcial (38/41&#45;hacia 103) hace, en dos poemas, un juego etimol&oacute;gico, casi un acertijo, con el vocablo en cuesti&oacute;n.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">En la ep&iacute;stola a Baso, el largo epigrama 58 del libro III, aparecido en el a&ntilde;o 87, ep&iacute;stola en la que se siente la influencia de Horacio (65 a. C.&#45;8 a. C.), deja ver Marcial su nostalgia por la vida r&uacute;stica. Contrapone la <i>uilla baiana</i> de Faustino, la propiedad rural que &eacute;ste posee en Bayas <i>(Baiae),</i> en la Campania, que "se alegra con un campo de verdad y salvaje" ("rure uero barbaroque laetatur", v. 5), a la improductiva y lujosa <i>uilla</i> de Baso, una propiedad artificial y refinada, que dif&iacute;cilmente puede ser llamada campo.<sup><a href="#notas">11</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Enlista Marcial las aves de corral que hay en el campo de Faustino:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Vagatur omnis turba sordidae chortis,     <br>       argutus anser gemmeique pauones     <br>       nomenque debet quae rubentibus pinnis     <br>       et picta perdix Numidicaeque guttatae    <br>       </font><font face="verdana" size="2">et impiorum phasiana Colchorum;     <br>       Rhodias superbi feminas premunt galli;     <br>       sonantque turres plausibus columbarum,     ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       gemit hinc palumbus, inde cereus turtur.</font></p> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Vaga toda la turba del sucio corral,    <br>       </font><font face="verdana" size="2">la oca de gritos agudos y los pavos reales adornados con gemas    <br>       </font><font face="verdana" size="2">y el ave que debe su nombre a sus rojizas plumas    <br>       </font><font face="verdana" size="2">y la abigarrada perdiz y las moteadas gallinas de Numidia    <br>       </font><font face="verdana" size="2">y el fais&aacute;n de los imp&iacute;os colcos;    <br>       </font><font face="verdana" size="2">orgullosos gallos cubren a sus hembras rodias;    <br>       </font><font face="verdana" size="2">y los columbarios resuenan con el aletear de las palomas,    <br>       </font><font face="verdana" size="2">por aqu&iacute; zurea el palomo, por all&iacute; la t&oacute;rtola del color de la cera.</font>    <br>       <font face="verdana" size="2">(vv. 12&#45;19)</font></p> </blockquote>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">El ave <i>(auis)</i> que debe el nombre a sus rojizas plumas <i>(quae debet nomen rubentibus pinnis)</i> es, ac&aacute; sin lugar a dudas, el flamenco. Se impone una breve aclaraci&oacute;n; si bien nadie considerar&iacute;a hoy al flamenco un ave de corral, debe tenerse en cuenta que, en la Roma imperial, su carne fue muy apreciada, por lo que no es imposible que hubiese sido criado en gallineros como el del campo de Faustino.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Marcial propone a sus lectores un juego etimol&oacute;gico biling&uuml;e o "entre lenguas", entre el lat&iacute;n y el griego. Juega con las correspondencias <i>rubeo / ruber</i> y <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i33.jpg">, y <i>pinna</i> y <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i13.jpg">. El relativamente extendido biling&uuml;ismo de la sociedad romana del siglo I d. C., no s&oacute;lo el de sus estratos m&aacute;s cultos, habilita o posibilita este juego, si no erudito, que tiene algo de erudito. La traducci&oacute;n espa&ntilde;ola, "y el ave que debe su nombre a sus rojizas plumas", exige para su comprensi&oacute;n una nota a pie de p&aacute;gina, &eacute;sta s&iacute;, con cierto vano alarde de erudici&oacute;n. La otra posible soluci&oacute;n es verter todo el sintagma "nomenque debet quae rubentibus pinnis" como "el flamenco", soluci&oacute;n que ofrece Jos&eacute; Guill&eacute;n en su traducci&oacute;n: "Vagan en torno todas las manadas del corral, los gansos con sus graznidos agudos, los pavos adornados como con piedras preciosas, el flamenco, las pintadas perdices, las pollas de Numidia como goteadas, y el fais&aacute;n de los imp&iacute;os Colcos".<sup><a href="#notas">12</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El juego etimol&oacute;gico propuesto por Marcial invita a una breve revisi&oacute;n de la etimolog&iacute;a de la palabra "flamenco" (el ornit&oacute;nimo) en espa&ntilde;ol (y alg&uacute;n excurso o alguna digresi&oacute;n a otras lenguas), breve porque, en este art&iacute;culo, m&aacute;s que las muy verdaderas (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i34.jpg">) etimolog&iacute;as que ofrecen los diccionarios etimol&oacute;gicos (por otra parte siempre controvertidas), interesan las etimolog&iacute;as "po&eacute;ticas", no por ello menos verdaderas (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i35.jpg">).</font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El naturalista franc&eacute;s Pierre Belon (1517&#45;1564), en <i>L'His&#45;toire de la nature des Oyseaux</i> (1555), en el cap&iacute;tulo titulado "Du Flament, ou Flambant", observa:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">L'oyseau que les anciens Grecs et Latins nous ont signifi&eacute; sous ce nom Grec <i>Phoenicopterus</i> a est&eacute; dit du nom Fran&ccedil;oys Flambant, tant &agrave; cause de la couleur de sa plume, qui est de couleur de datte, que pource qu'elle est comme flambante. Les autres le nomment <i>Flament.</i> Cest oyseau a est&eacute; en grand honneur es banquets des anciens Romains, comme il appert par les escrits des anciens livres Latins, mais c'estoi par la friandise de quelques empereurs. Quand &agrave; ce qui a est&eacute; prononc&eacute; par certains autheurs, comme Pline au dixiesme livre quarantehuittiesme chapitre, et Macrobe, que quelques empereurs aimoyent &agrave; en manger la langue, Galien est d'opinion que ce soit chose ridicule comme il appert par ses mots <i>Quod si de volucrium animalium lingua,</i> dit il, <i>ac rostro dicere aggrediar, quum es nemo ignoret, garrire merito existimabor.</i> Parquoy lesdits autheurs Latins ont expressement tax&eacute; l'abondance de fifriands empereurs, comme aussi Martial a dit en un distique,</font></p> 	      <blockquote> 	        <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis    <br>         Nostra sapit: quid si garrula lingua foret?</i></font></p>       </blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Il a les jambes longues et rouges, comme est aussi son bec. Et au demeurant de la grandeur d'un Corlis, et de moult belle couleur exquise tirant entre l'oreng&eacute; et tann&eacute;. Il n'est point veu es pa&iuml;s de de&ccedil;a, si on ne le'apporte prisonnier: et combien qu'il soit oyseau palustre: toutesfois il n'est guere prins de ce cost&eacute; de la mer Oceane: mais est quelquefois veu en Italie, et plus en Espagne qu'ailleurs: car on le fait passer la mer. Aristote n'en a fait aucune mention, n'estoit qu'on pensast qu'il l'eust nomm&eacute; de quelque autre nom que nous ignorons. Et de nous, demeurons en ceste opinion, que si ce n'est Glottis, ne luy s9aurions souspecjonner aucun autre nom en Aristote: Car il est &agrave; presupposer qu'il ne l'a ignor&eacute;.<sup><a href="#notas">13</a></sup></font></p> </blockquote>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Georges&#45;Louis Leclerc, conde de Buffon (1707&#45;1788), en su <i>Histoire naturelle, gen&eacute;rale et particuli&egrave;re, avec la description du Cabinet du Roy,</i> publicada entre 1749 y 1788, en la entrada "Le Flammant ou le Ph&eacute;nicopt&eacute;re. <i>Phoenicopterus ruber</i> &#91;...&#93;", escribe:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dans la langue de ce peuple spirituel et sensible, les Grecs, presque tous les mots peignaient l'objet ou caract&eacute;risaient la chose, et pr&eacute;sentaient l'image ou la description abr&eacute;g&eacute;e de tout &ecirc;tre id&eacute;al ou r&eacute;el. Le nom de <i>Ph&eacute;nicopt&egrave;re,</i> oiseau &agrave; <i>l'aile de flamme,</i> est un exemple de ces rapports sentis qui font la gr&acirc;ce et l'&eacute;nergie du langage de ces Grecs ing&eacute;nieux; rapports que nous trouvons si rarement dans nos langues modernes, lesquelles ont souvent m&ecirc;me d&eacute;figur&eacute; leur m&egrave;re en la traduisant. Le nom de <i>ph&eacute;nicopt&egrave;re</i> traduit par nous ne peignit plus l'oiseau, et bient&ocirc;t ne repr&eacute;sentant plus rien perdit ensuite sa v&eacute;rit&eacute; dans l'&eacute;quivoque. Nos plus anciens naturalistes fran&ccedil;ais pronon&ccedil;aient <i>flambant</i> ou <i>flammant:</i> peu&#45;&agrave;&#45;peu l'&eacute;tymologie oubli&eacute;e permit d'&eacute;crire <i>flamant</i> ou <i>flamand,</i> et d'un oiseau couleur de feu ou de flamme on fit un oiseau de <i>Flandre,</i> on lui supposa m&ecirc;me des rapports avec les habitants de cette contr&eacute;e, o&ugrave; il n'a jamais paru. Nous avons donc cru devoir rappeler ici son ancien nom, qu' on auroit d&ucirc; lui conserver comme le plus riche, et si appropri&eacute; que les Latins crurent devoir l'adopter.<sup><a href="#notas">14</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Y en nota a pie de p&aacute;gina se advierte:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#91;Francis&#93; Willughby, en remarquant cette d&eacute;nomination trompeuse, dit que, loin que cet oiseau soit fr&eacute;quent en Flandre, il ne croit pas m&ecirc;me qu'on l'y ait jamais vu. Sur quoi Gesner s'abandonne &agrave; plusieurs mauvais raisonnements (lib. III, De avib.) trouvant dans la grandeur de ces oiseaux du rapport avec la stature des <i>Flamands;</i> supposant d'ailleurs faussement que la plupart de ceux que l'on voit nous sont apport&eacute;s de Flandre. <sup><a href="#notas">15</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El nombre <i>ph&eacute;nicopt&egrave;re</i> no significa "oiseau &agrave; <i>l'aile de flamme",</i> un descuido (no) menor, sino ave "con alas de un rojo de p&uacute;rpura", denominaci&oacute;n que efectivamente muestra "ces rapports sentis qui font la gr&acirc;ce et l'&eacute;nergie du langage de ces Grecs ing&eacute;nieux". Se&ntilde;ala Buffon que, en franc&eacute;s, el nombre de esta ave fue, al principio, <i>"flambant</i> ou <i>flammant",</i> "oiseau couleur de feu ou de flamme" &#151;"elle est comme flambante", hab&iacute;a subrayado Belon&#151;, pero que luego se la nombr&oacute; <i>"flamant</i> ou <i>flamand",</i> "oiseau de <i>Flandre",</i> donde nunca ha habido tal ave. Conviene se&ntilde;alar que confunden el nombre del ave y el adjetivo que designa tanto al nativo de Flandes como lo perteneciente a Flandes el espa&ntilde;ol <i>(flamenco),</i> el catal&aacute;n <i>(flamenc),</i> el gallego <i>(flamengo)</i> y el italiano <i>(flammingo).</i><sup><a href="#notas">16</a></sup> El resto de las lenguas romances distingue entre uno y otro: franc&eacute;s <i>(flamant</i> y <i>flamand),</i> portugu&eacute;s <i>(flamingo</i> y <i>flamengo),</i> rumano <i>(flamingo</i> y <i>flamand).</i> Las lenguas germ&aacute;nicas, por su parte, distinguen el nombre del ave, el nativo de Flandes y lo perteneciente a Flandes; ingl&eacute;s: <i>flamingo, Fleming</i> y <i>Flemish;</i> alem&aacute;n: <i>Flamingo, Flame</i> y <i>flamisch</i> y <i>flandrisch;</i> y neerland&eacute;s: <i>flamingo, Vlaming</i> y <i>Vlaams.</i></font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Oscar Bloch (1877&#45;1937) y Walther von Wartburg (1888&#45;1971) sostienen que la voz francesa <i>flamant</i> y la espa&ntilde;ola <i>flamenco</i> son un pr&eacute;stamo del provenzal (un dialecto del occitano) <i>flamenc,</i> palabra derivada en cuya formaci&oacute;n se reconocen una ra&iacute;z y un sufijo: la voz latina <i>flamma,</i> "flama", "llama", y el sufijo de origen germ&aacute;nico <i>&#45;enc.</i><sup><a href="#notas">17</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La palabra francesa <i>flamant</i> aparece documentada por primera vez en <i>La vie tr&egrave;s horrificque du grand Gargantua, p&egrave;re de Pantagruel</i> de Fran&ccedil;ois Rabelais (hacia 1490&#45;1553), novela publicada en 1534. Entre los ingredientes del banquete que prepara Grandgousier est&aacute;n los "oranges, flammans (qui sont phenicopteres)".<sup><a href="#notas">18</a></sup> En la edici&oacute;n de 1552 <i>(Gargantua et Pantagruel)</i> se lee:</font></p>      <blockquote>           ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Du coust&eacute; de la transmontane aduola ung grand, graz, groz, griz pourceau, ayant aesles longues et amples, comme sont les aesles dung moulin a vent. Et estoyt le pennaige rouge cramoisy, comme est dung phoenicoptere, qui, en Languegoth, est appel&eacute; flammant. Les oeilz auoyt rouges et flamboyans, comme ung pyrope.<sup><a href="#notas">19</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Languegoth es el Languedoc o la Occitania, el territorio donde se habla la "langue d'oc", esto es, el occitano, territorio que corresponde, en su mayor extensi&oacute;n, al <i>Midi,</i> al Mediod&iacute;a franc&eacute;s. Para Rabelais <i>flammant</i> es un occitanismo, &iquest;era <i>phenicoptere / phoenicoptere</i> entonces un cultismo (un "mot savant"), un vocablo introducido por v&iacute;a culta al franc&eacute;s, o una palabra 'patrimonial' de dicha lengua?</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El ling&uuml;ista y romanista suizo Wilhelm Meyer&#45;L&uuml;bke (18611936), en el cl&aacute;sico <i>Romanisches etymologisches W&ouml;rterbuch,</i> considera occitanismos las palabras <i>flamant</i> y <i>flamenco</i> pero, a diferencia de Bloch y de von Wartburg, las considera derivadas de <i>flaming</i> (de Flandes). Escribe:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">flaming <sub>"</sub>Flame", <sub>"</sub>fl&auml;misch" &#91;...&#93; s&uuml;dfrz. <i>Flamen</i> (&gt; it. <i>fiamingo,</i> frz. <i>flamant,</i> sp., pg. <i>flamenco)</i> <sub>"</sub>Flamingo".<sup><a href="#notas">20</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Por su parte, el ling&uuml;ista espa&ntilde;ol Joan Corominas (1905&#45;1997) se&ntilde;ala:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">No hay razones de peso para separar etimol&oacute;gicamente este nombre de ave del adjetivo &eacute;tnico. Sin duda es cierto, y nos lo confirma Buffon, que nunca ha habido fenic&oacute;pteros en Flandes, pero la explicaci&oacute;n de este autor, admitida por Wartburg <i>(FEW</i> III, 600b y n. 8), Bloch y otros, de que es derivado occitano de FLAMMA con sufijo <i>&#45;enc,</i> por el llamativo color rojo de su plumaje, es poco convincente desde el punto de vista sem&aacute;ntico estil&iacute;stico, y s&oacute;lo podr&iacute;a admitirse por necesidad; no dudo de que fue realmente el color el detalle decisivo, pero lo m&aacute;s probable es que esta denominaci&oacute;n se refiriera en &uacute;ltimo t&eacute;rmino a la tez colorada de los flamencos, como prototipo de la gente n&oacute;rdica a los ojos de la poblaci&oacute;n romance: sabemos, en efecto, que <i>flamenco</i> se empleaba como adjetivo aplicado a personas en el sentido de 'encarnado de tez', pues Desclot (fin del s. XIII) dice que D. Jaime el Conquistador era de "cara vermella e <i>flamenca"</i> y la Acad&#91;emia&#93; nos advierte (despu&eacute;s de 1899) que "se aplica a las mujeres de buenas carnes, cutis terso y bien coloreado", lo m&aacute;s veros&iacute;mil es tambi&eacute;n que la hero&iacute;na del poema occitano de <i>Flamenca,</i> mujer del Centro de Francia, famosa por su hermosura, recibiera este nombre por la misma raz&oacute;n, en contraste con el cutis m&aacute;s p&aacute;lido de las provenzales.<sup><a href="#notas">21</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La primera documentaci&oacute;n castellana de "flamenco" aparece en Don Juan Manuel (1282&#45;1348), en el <i>Libro del caballero et del escudero:</i></font></p>     <blockquote>       ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ay otras aues que son ca&ccedil;adas et non ca&ccedil;an, asi commo gruas et gar&ccedil;as pardas et &ccedil;isnes et flamenques &#91;et&#93; abutardas et gar&ccedil;as rubias et blancas et martinetes et gar&ccedil;etas et dorales et cigunnuelas.<sup><a href="#notas">22</a></sup></font></p>       <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Otras ay que andan sienpre en el agua nadando, asy commo los ciznes et todas las maneras de las anades grueros et &#91;de&#93; las negretas et de los sumurgujones. Ay otras que estan sienpre en el agua pero quanto les a&#91;l&#93;can&ccedil;an los pies, en guisa que non nadan, asi commo los flamenques, pero nunca estan si non en el agua de la mar o en lagunas grandes saladas.<sup><a href="#notas">23</a></sup></font></p> </blockquote>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El humanista Elio Antonio de Nebrija (1444?&#45;1522) desconoce, en su <i>Lexicon hoc est Dictionarium ex sermone latino in hispaniensem</i> o <i>Diccionario latino&#45;espa&ntilde;ol,</i> de 1492, la equivalencia <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i19.jpg"> / phoenicopterus&#45;flamenco y ofrece, literalmente, la traducci&oacute;n del t&eacute;rmino: "Phenicopterus. i. ave es de alas bermejas".<sup><a href="#notas">24</a></sup> En la <i>Tertia quinquagena,</i> comentario filol&oacute;gico de cincuenta pasajes b&iacute;blicos, compuesto hacia 1507 (la fecha es discutible) y publicado en Alcal&aacute; de Henares en 1516, ya ha averiguado la correspondencia espa&ntilde;ola del t&eacute;rmino y lo consigna. En el cap&iacute;tulo XXXVI, "Porphyrio" escribe:</font></p>      <blockquote>       <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Nam in eo opere in quo dictiones graecas et latinas in voces hispanas atque hispanienses interpretatus sum: porphyrionem esse dixi avem alas rubras habentem atque rursus phoenicopterum alas quoque rubras habentem dixi: quasi idem esset porphyrio quod phoenicopterus. Sed in utroque me etymon decepit. In altero, quod porphyra est purpura. in altero, quod phoeniceus est puniceus. Postea tamen longa experientia didici porphyrionem esse quem vocant in baetica mea calamon, Phoenicopterum vero quem appellant flamenco.<sup><a href="#notas">25</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Y&nbsp;en la segunda edici&oacute;n del diccionario, de 1512 se lee: "Phoenicopteros. i por el flamenco aue".<sup><a href="#notas">26</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Germ&agrave; Col&oacute;n Dom&egrave;nech (1928) se&ntilde;ala que la primera aparici&oacute;n (o la aparici&oacute;n m&aacute;s temprana) del nombre del ave ocurre en catal&aacute;n <i>(flamenc, flamench</i> en graf&iacute;a antigua). El t&eacute;rmino aparece en un documento del siglo xm procedente de la peque&ntilde;a isla de Formentera:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Joan Casteyl&oacute; dix que l'estany pudent es del senyor Pabordre e que l'any passata ac flamencs molts, que n'isqueren b&eacute; CCCC.<sup><a href="#notas">27</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Y&nbsp;advierte:</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Hoy la mayor&iacute;a de los idiomas de cultura han (sic) adoptado este lexema: cat. <i>flamenc,</i> esp. <i>flamenco,</i> port. <i>flamingo,</i> franc&eacute;s <i>flamant,</i> it. <i>fiamingo</i> (sic), alem&aacute;n e ingl&eacute;s <i>flamingo,</i> etc. No pretendo afirmar que en todos lados sea catalanismo; creo que s&iacute; lo es el espa&ntilde;ol antiguo <i>flamenque</i> de Don Juan Manuel (mediados del siglo XIV).<sup><a href="#notas">28</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Me gustar&iacute;a, por &uacute;ltimo, citar al gran romanista austr&iacute;aco Leo Spitzer (1887&#45;1960) que piensa en dos palabras originariamente distintas que con el tiempo se confundieron en una sola: "the name of the 'flamingo' (derived from <i>flamma</i> because of the red feathers of the bird) came to be confused with the word designating the Flemish".<sup><a href="#notas">29</a></sup></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En verdad "no se ha llegado a ninguna conclusi&oacute;n apod&iacute;ctica acerca de la etimolog&iacute;a"<sup><a href="#notas">30</a></sup> de la palabra "flamenco": derivado ya de <i>flamma</i> + <i>&#45;enc / &#45;ing,</i> ya de <i>flaming,</i> ni se puede afirmar un origen (ya occitano, ya catal&aacute;n). Horacianamente, "Grammatici certant et adhuc sub iudice lis est".<sup><a href="#notas">31</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En su <i>Histoire naturelle et morale des &icirc;les Antilles de l'Am&eacute;rique avec un vocabulaire cara&iuml;be</i> (1658), el bot&aacute;nico franc&eacute;s Jean&#45;Baptiste Du Tertre (1610&#45;1687), refiri&eacute;ndose al flamenco del Caribe (Phoenicopterus ruber ruber), se&ntilde;ala:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Toutes ses plumes sont de couleur incarnat, et quand il vole &agrave; l'opposite du soleil, il paroist tout flamboyant comme un brandon de feu.<sup><a href="#notas">32</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En efecto, cuando estas aves vuelan en grandes bandadas, el movimiento de sus alas rosas recuerda (o hace recordar) al moverse de las llamas, el flamear del fuego. No es improbable que por ese aleteo flameante, por esas llamas rosadas, haya recibido el <i>phoenicopturus</i> el nombre de <i>flamenc.</i></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ahora bien, el juego etimol&oacute;gico de la ep&iacute;stola a Baso ("nomenque debet quae rubentibus pinnis") estaba ya en el epigrama 71 del libro XIII, libro aparecido hacia el a&ntilde;o 84 (o hacia el 85) y que el mismo Marcial titul&oacute; <i>Xenia.</i> Los <i>xenia</i> eran, como se sabe, los "billetes po&eacute;ticos", de un solo d&iacute;stico, que acompa&ntilde;aban a los regalos que, durante la celebraci&oacute;n de las Saturnales <i>(Saturanalia)</i> o fiestas en honor al dios Saturno (en el mes de diciembre), se enviaban a los amigos. El epigrama, titulado "Phoenicopteri", dice:</font></p>  	    <blockquote> 	      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis     <br>       nostra sapit. Quid si garrula lingua foret?</font></p> <font face="verdana" size="2">Me da nombre la pluma rojiza, pero a los golosos gusta mi lengua.    <br> &iquest;Qu&eacute; pasar&iacute;a si fuese mi lengua parlanchina?</font></blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">T. J. Leary observa que "Thanks to the flamingo's etymologising here, the poem calls into the riddle category, where the <i>lemma</i> supplies the answer".<sup><a href="#notas">33</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Con insistencia se han se&ntilde;alado las dificultades m&eacute;ticas que supone la palabra <i>phoenicopterus</i> ya en el hex&aacute;metro ya en el pent&aacute;metro dact&iacute;lico. Aunque estas dificultades m&eacute;tricas son reales, es demasiado simple pensar que el juego de palabras de Marcial est&aacute; &uacute;nicamente en funci&oacute;n de la m&eacute;trica, como lo creyeron cinco profesores franceses en 1825,<sup><a href="#notas">34</a></sup> y no en funci&oacute;n de la poes&iacute;a.</font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El flamenco era un platillo desconocido en tiempos de la Rep&uacute;blica pero su carne, su lengua y sus sesos fueron muy apreciados durante el Imperio. La consideraci&oacute;n del flamenco como platillo de lujo puede apreciarse en los testimonios de S&eacute;neca (4 a. C./4 d. C.&#45;65 d. C.),<sup><a href="#notas">35</a></sup> de Plinio (23&#45;79), de Suetonio (hacia 70&#45;hacia 140)<sup><a href="#notas">36</a></sup> y del ficticio Elio Lampridio, uno de los <i>Scriptores Historiae Augustae,</i><sup><a href="#notas">37</a></sup> obra posiblemente escrita a fines del siglo IV. Plinio el Viejo, en su <i>Historia Natural,</i> afirma:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Phoenicopteri linguam praecipui saporis esse Apicius docuit, nepotum omnium altissimus gurges.</font></p> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Apicio, el mayor gourmand de todos los hombres pr&oacute;digos, ense&ntilde;&oacute; que la lengua del flamenco es de un sabor superior.</font></p> 	      <p align="right"><font face="verdana" size="2">(10. 133 &#91;XLVIII / (68)&#93;)</font></p> </blockquote> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Marco Gavio Apicio (hacia 25 a. C.&#45;hacia 35 d. C.) fue un rico romano, amante de la buena mesa, creador de extravagantes y refinados platillos y, al parecer, autor de dos libros, uno de salsas <i>(De condituris)</i> y otro de recetas culinarias.<sup><a href="#notas">38</a></sup> Durante mucho tiempo se atribuy&oacute; a Apicio, dada la celebridad de que goz&oacute;, el <i>De re coquinaria,</i> una compilaci&oacute;n de recetas de cocina de muy distintas &eacute;pocas, realizada hacia el a&ntilde;o 400. Aparecen en esta compilaci&oacute;n dos recetas de salsa para el flamenco<sup><a href="#notas">39</a></sup> pero ning&uacute;n platillo con lenguas de estas aves.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En el epigrama habla el propio flamenco (el regalo).<sup><a href="#notas">40</a></sup> Se&ntilde;ala que sus plumas rojizas le dan nombre (juego etimol&oacute;gico) y que su lengua (exquisitez gastron&oacute;mica) es apreciada por los golosos.<sup><a href="#notas">41</a></sup> Pregunta, a continuaci&oacute;n, qu&eacute; pasar&iacute;a si su lengua (&oacute;rgano que no s&oacute;lo sirve para gustar y deglutir sino tambi&eacute;n para modular sonidos y "hablar") fuese parlanchina <i>(Quid si garrula lingua foret?).</i> La pregunta es oscura.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Antes de proseguir conviene hacer un breve par&eacute;ntesis l&eacute;xico. El adjetivo latino <i>garrulus</i> (como el cultismo espa&ntilde;ol "g&aacute;rrulo"), significa, dicho de un ave, "que canta, gorjea o chirr&iacute;a mucho", y, dicho de una persona, "muy habladora o charlatana". En lat&iacute;n se aplica tambi&eacute;n a personas chismosas as&iacute; como a personas incapaces de guardar secretos. Las posibles traducciones de <i>(lingua) garrula:</i> (lengua) parlanchina, charlatana, habladora, indiscreta, son, huelga decirlo, parciales y, por parciales, siempre inexactas.<sup><a href="#notas">42</a></sup> Como lo advierten M. A. P. Greenwood y T. J. Leary, el adjetivo <i>gulosus,</i> derivado de <i>gula,</i> "garganta", "boca", "paladar", es deliveradamente ambiguo y vale tanto por conocedor <i>gourmet,</i> por entendido amante del buen comer, como por &aacute;vido <i>gourmand,</i> por "goloso", por dominado por el apetito, por las ganas de comer.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En el siglo XVII el m&eacute;dico y clasicista holand&eacute;s Cornelis <i>Schrevel (o Screvel)</i> (1608&#45;1664), llamado Cornelius Schrevelius, intenta contestar la pregunta. En su edici&oacute;n de los <i>Epigrammata</i> de Marcial, impresa en Leyden, en 1670, anota:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Quanto magis gulosis istis saperet si vox accessisset, quibus tacita lingua tam in deliciis est.</font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Y relaciona el verso de Marcial con el siguiente fragmento de Plinio:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Maxime tamen insignis est in hac memoria Clodii Aesopi tragici histrionis patina HS <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i37.jpg"> taxata, in qua posuit aues cantu aliquo aut humano sermone uocales, HS <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i38.jpg"> singulas coemptas, nulla alia inductus suauitate nisi ut in iis imitationem hominis manderet, ne quaestus quidem suos reueritus illos opimos et uoce meritos, dignus prorsus filio, a quo deuoratas diximus margaritas.</font></p> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Sin embargo, en este tema, lo m&aacute;s destacado es el plato del actor tr&aacute;gico Clodio Esopo, estimado en cien mil sestercios, plato en el que coloc&oacute; aves canoras con el canto parecido al lenguaje humano, compradas individualmente por seis mil sestersios, sin ning&uacute;n otro atractivo que el de, ex&oacute;tico, devorar en ellas una imitaci&oacute;n del hombre, y sin el menor respeto por aquellas espl&eacute;ndidas ganancias que habr&iacute;a obtenido por su voz, digno progenitor de un hijo que, hemos dicho, trag&oacute; perlas.</font></p> 	      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="right"><font face="verdana" size="2"><i>(Historia Natural</i> 10. 141&#45;142 &#91;LI / (72)&#93;)</font></p> </blockquote>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Marcial har&iacute;a alusi&oacute;n, seg&uacute;n Schrevelius, al riqu&iacute;simo actor tr&aacute;gico Clodio Esopo (siglo I a. C.) y a su particular platillo. Ahora bien, en 1907, el poeta y clasicista ingl&eacute;s Alfred Edward Housman (1859&#45;1936) aclara:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">But <i>garrula</i> is not the same as <i>uocalis</i> or <i>canora:</i> 'quid si garrula lingua foret?' means 'suppose the tongue told tales'. This is the old wearisome indecency, ever fresh and entertaining to Martial and his public: lingua, si garrula foret, narraret fortasse gulosorum ora sese manducantium impura esse.<sup><a href="#notas">43</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Esto es, la lengua parlanchina del flamenco contar&iacute;a o podr&iacute;a contar la impureza de las bocas que se la comen. H. J. Izaac, editor de Macial en la Collection des Universit&eacute;s de France, no parece persuadido por esta aclaraci&oacute;n y, en nota, se&ntilde;ala:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Housman entend autrement la pointe de l'&eacute;pigramme: ces langues pourraient alors dire l'impuret&eacute; des bouches qui s'en nourrissent. Mais c'est peut&#45;&ecirc;tre ajouter de l'esprit &aacute; celui de Martial.<sup><a href="#notas">44</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ahora bien, el vocabulario de la cocina aplicado al sexo est&aacute; ampliamente documentado en lat&iacute;n,<sup><a href="#notas">45</a></sup> por lo que no debe sorprender que haya ac&aacute; una m&aacute;s o menos velada referencia al sexo oral. J. N. Adams destaca que la met&aacute;fora de comer "is applied to oral acts: the sexual organ of either sex is said to be 'eaten' ".<sup><a href="#notas">46</a></sup></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">M. A. P. Greenwood observa que:</font></p>  	    <blockquote> 	      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">There are thirty&#45;five occurrences of the word <i>lingua</i> in the <i>Epigrams</i> &#91;of Martial&#93;: twenty&#45;two are of a general nature referring either literally to the tongue's various functions as part of the anatomy or speech&#45;organ, or metaphorically to the kind of speech it conveys; seven (in five epigrams) are of a specifically sexual nature and refer explicitly to <i>cunnilinctio</i> (male&#45;to&#45;female 3.81.2; 11.25.2; 11.61.1, 10; 11.85.1) and <i>fellatio</i> (male&#45;to&#45;male 2.61.2, 7); while the remaining six examples are found in poems which involve an element of intentional ambiguity which points to sexual innuendo (2.82.1; 3.80.2; 3.84.2; 7.24.8; 9.27.14; 13.71.2).<sup><a href="#notas">47</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Resalta dos elementos surreales en el epigrama que nos ocupa: que un p&aacute;jaro pueda hablar y que su severa lengua, preparada en un platillo (cortada y cocida), cuente historias. Se&ntilde;ala adem&aacute;s que:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Whenever <i>lingua</i> is used cryptically in Martial, the <i>sous&#45;entendu</i> is usually obscene, and there is enough mistery in the last verse to suggest just such a reading. But <i>gulosis</i> is a great hint towards an interpretation of sexual depravity. For it can mean "gourmet" or "gourmand", indicating either serious connoisseurship or glutonous excess repectively. To cloud the issu, it may be ambiguous in having both meanings at the same time, as is the case in this epigram. Here its sense is initially descriptive of the <i>bon vivant</i> epicure, until the final question which all but confirms an unsavoury undertone. <sup><a href="#notas">48</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Agrega: "Five of the six epigrams from the "ambiguous" category are addressed directly to named men in the vocative, and could refer either to <i>cunnilinctio</i> or <i>fellatio</i> or both",<sup><a href="#notas">49</a></sup> aunque deben exceptuarse 3, 84 <i>(cunnilinctio)</i> y 9, 27 <i>(fellatio</i> entre hombres). Y destaca: "13.71.2 is addressed generally to the reader, but the oral practices possibly implied by <i>gulosis</i> could again involve congress with either or both sexes".<sup><a href="#notas">50</a></sup></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">T. J. Leary se&ntilde;ala que "The <i>gulosus'</i> liking for flamingo tongue would not survive his being identified by it as a fellator".<sup><a href="#notas">51</a></sup> Observa que en este contexto la palabra <i>lingua</i></font>	  </p>     <blockquote>           <p align="justify"><font face="verdana" size="2">calls to mind the penis&#45;tongue ambivalence of such poems as Mart. 11.61 &#91;...&#93; and 3.81 where, in his sexual encounters with the women, the eunuch Baeticus uses his tongue as a penis substitute. The flamingo's tongue has savour to the <i>gulosus,</i> but, the poem hints, so does the penis which it comes also to symbolise.<sup><a href="#notas">52</a></sup></font></p> </blockquote>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Y subraya que: "the <i>gulosus</i> is no gourmet but a gourmand whose gluttony includes a voracious appetite for fellation".<sup><a href="#notas">53</a></sup></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"> En nota a pie de p&aacute;gina, Greenwood sugiere tambi&eacute;n un posible juego entre el <i>Phoenicopteri</i> del <i>titulus</i> y el verbo <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i39.jpg">, castamente traducido como "avoir les m&#339;urs obsc&egrave;nes des Ph&eacute;niciens &#91;<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i40.jpg">&#93;"<sup><a href="#notas">54</a></sup> o <i>"imitate the Phoenicians,</i> of unnatural vice",<sup><a href="#notas">55</a></sup> esto es, "practicar <i>cunnilinctio, fellatio</i> e <i>irrumatio",</i> porque, como observa T. J. Leary, "the Phoenicians were commonly ascribed a fondness of oral sex".<sup><a href="#notas">56</a></sup> La sugerencia no debe ser descartada.</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Aunque oculta, la palabra <i>phoenicopterus</i> aparece en los dos textos analizados de Marcial gracias al juego po&eacute;tico&#45;etimol&oacute;gico que &eacute;ste plantea o propone ("pone por delante"), juego que puede ser <i>transcreado</i> en espa&ntilde;ol:</font></p>  	    <blockquote> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Vagatur omnis turba sordidae chortis,     <br>       argutus anser gemmeique pauones     <br>       nomenque debet quae rubentibus pinnis</font></p> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Vaga toda la turba del sucio corral,    <br>       </font><font face="verdana" size="2">la oca de gritos agudos y los pavos reales adornados con gemas     <br>       y el ave que debe su nombre a sus flameantes plumas</font></p> 	      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dat mihi pinna rubens nomen, sed lingua gulosis     <br>       </font><font face="verdana" size="2">nostra sapit. Quid si garrula lingua foret?</font></p> 	      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Me dan nombre las flameantes plumas, pero a los golosos les gusta mi lengua.    <br>       </font><font face="verdana" size="2">&iquest;Qu&eacute; pasar&iacute;a si esta lengua m&iacute;a hablara?</font></p> </blockquote>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Si en espa&ntilde;ol "flamenco" viene o puede venir de <i>flamma,</i> el "flamenco" es, como lo notaron Belon y Buffon para el franc&eacute;s, el ave de <i>flameantes</i> plumas, el ave de plumas que despiden <i>flamas.</i> Mayores problemas plantea la traducci&oacute;n del resto del epigrama 71 del libro XIII. Lo sabemos bien, las largas notas a pie de p&aacute;gina contravienen a toda la literatura, pero s&oacute;lo esas notas, de cuya pertinencia en este caso no hay dudas, iluminan el texto de Marcial.</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>BIBLIOGRAF&Iacute;A</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Todas las traducciones, tanto de Marcial como de los dem&aacute;s autores cl&aacute;sicos citados, son nuestras.</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><b>Textos de Marcial</b></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Marcial, Marco Valerio, <i>Epigramas,</i> introducci&oacute;n de Rosario Moreno Soldevila, texto latino preparado por Juan Fern&aacute;ndez Valverde, traducci&oacute;n de Enrique Montero Cartelle, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Cient&iacute;ficas (Alma Mater. Colecci&oacute;n de autores griegos y latinos, 2004 (2 vols.; vol. I: <i>Libros 1&#45;7;</i> vol. II: <i>Libros 8&#45;14).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526294&pid=S0185-3058201000010000100001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></i></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> text with introduction and commentary by T. J. Leary, London, Duckworth Publishing, 2001.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526296&pid=S0185-3058201000010000100002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;, <i>&Eacute;pigrammes, Tome I (Livres I&#45;VII),</i> texte &eacute;tabli et traduit par H. J. Izaac, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1969<sup>3</sup>.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526298&pid=S0185-3058201000010000100003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;, <i>&Eacute;pigrammes, Tome II,</i> texte &eacute;tabli et traduit par H. J. Izaac, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1973, 3<sup>e</sup> tirage (2 partes; 1<sup>e</sup> partie: <i>Livres VIII&#45;XII;</i> 2<sup>e</sup> partie: <i>Livres XIII&#45;XIV).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526300&pid=S0185-3058201000010000100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;, <i>Epigrams,</i> with an English translation by Walter Charles Allen Ker, Cambridge, Harvard University Press / London, William Heinemann (Loeb Classical Library), 1968, revised edition (2 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526302&pid=S0185-3058201000010000100005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->). </font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Martialis, M. V., <i>Epigrammata,</i> ad codices parisinos accurate recensita variis lectionibus, notis, veteribus et novis, graeca interdum versione, notitia literaria, et indice locupletissimo illustraverunt quinque parisiensis academiae professores, Parisiis, colligebat Nicolaus Eligius Lemaire, excudebat Firminus Didot (Bibliotheca classica latina sive Collectio auctorum classicorum latinorum cum notis et indicibus), 1825 (3 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526304&pid=S0185-3058201000010000100006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Martialis, M. Val., <i>Epigrammata,</i> recognovit brevique adnotatione critica instruxit W. M. Lindsay, Oxonii e Typographeo Clarendoniano (Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis), 1929 editio altera.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526306&pid=S0185-3058201000010000100007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Martialis, M. Valerii, <i>Epigrammata,</i> cum notis Farnabii et variorum, geminoque indice tum rerum tum acuctorum, accurante Cornelio Schreveli, Lugd. Batavorum, ex Officina Hackiana, 1670.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526308&pid=S0185-3058201000010000100008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;, <i>Epigrammata,</i> ex editione bipontina cum notis et interpretatione in usu delphini variis lectionibus notis variorum recensu editionum et codicum et indice locupletissimo accurate recensita, Londini, curante et imprimente A. J. Valpy, 1822.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526310&pid=S0185-3058201000010000100009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> </font></p> 	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Martialis, M. Valerii, <i>Epigrammaton libri,</i> recognovit W. Heraeus, editionem correctiorem curavit Iacobus Borovskij, Leipzig, BSB B. G. Teubner Verlagsgesellschaft (Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), 1976.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526312&pid=S0185-3058201000010000100010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><b>Traducciones al espa&ntilde;ol de Marcial</b></i></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Marcial, <i>Epigramas,</i> introducci&oacute;n, traducci&oacute;n y notas de Juan Fern&aacute;ndez Valverde y Antonio Ram&iacute;rez de Verger, Madrid, Editorial Gredos (Biblioteca Cl&aacute;sica Gredos, 236 y 237), 1997.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526316&pid=S0185-3058201000010000100011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;, Marco Valerio, <i>Epigramas,</i> texto, introducci&oacute;n y notas de Jos&eacute; Guill&eacute;n, Zaragoza, Instituto Fernando el Cat&oacute;lico, 1986.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526318&pid=S0185-3058201000010000100012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><b>Autores antiguos</b></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Apicius, <i>L'art culinaire,</i> texte &eacute;tabli, traduit et comment&eacute; par Jacques Andr&eacute;, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1987, 2<sup>e</sup> tirage.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526322&pid=S0185-3058201000010000100013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Aristophane, <i>Les oiseaux, Lysistrata,</i> texte &eacute;tabli par Victor Coulon et traduit par Hilaire Van Daele, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1977, 8<sup>e</sup> tirage <i>(Tome II).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526324&pid=S0185-3058201000010000100014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></i></font></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Athenaeus, <i>The Deipnosophists,</i> with an English translation by Charles Burton Gulick, Cambridge, Harvard University Press / London: William Heinemann (Loeb Classical Library), 1969, revised edition (7 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526326&pid=S0185-3058201000010000100015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Comicorum atticorum fragmenta,</i> edidit Theodorus Kock, Lipsiaes, in aedibus B. G. Teubneri, 1880, (3 vols.) <i>(Volumen I. Antiquae comoediae fragmenta).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526328&pid=S0185-3058201000010000100016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Etymologicon magnum, seu verius lexicon saepissime vocabulorum origines indagans ex pluribus lexicis scholiastis et grammaticis ano&#45;nymi cuiusdam opera concinnatum ad codd. mss.</i> recensuit et notis variorum instruxit Thomas Gaisford, Amsterdam, Adolf M. Hakkert Publisher, 1967.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526330&pid=S0185-3058201000010000100017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Focio, <i>Photii Patriarchae Lexicon,</i> Recensuit, adnotationibus instruxit et prolegomena addidit S. A. Naber, Amsterdam, Adolf M. Hakkert, Publisher, 1965 (2 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526332&pid=S0185-3058201000010000100018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Fragmenta graecorum comicorum,</i> collegit et disposuit Augustus Meineke, Berolinin, Typis et impensis G. Reimeri, 1839 (5 vols., 2 dobles) <i>(Voluminis II. fragmenta poetarum comoediae antiquae continentis, pars I.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526334&pid=S0185-3058201000010000100019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</i></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Hesiquio, <i>Hesychii Alexandrini Lexicon,</i> post Ioannem Albertum recensuit Mauritius Schmidt, Amsterdam, Adolf M. Hakkert, Publisher, 1965 (vol. 4: &#931;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526336&pid=S0185-3058201000010000100020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->&#45;&#937;).</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Horace, <i>Satires, Epistles and Ars Poetica,</i> with an English translation of H. Rushton Fairclough, Cambridge, Harvard University Press / London: William Heinemann (Loeb Classical Library), 1929.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526338&pid=S0185-3058201000010000100021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Plat&oacute;n, <i>Cratyle,</i> texte &eacute;tabli et traduit par Louis M&eacute;ridier, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1931 <i>(&#338;uvres compl&egrave;tes, Tome V, 2<sup>e</sup> partie).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526340&pid=S0185-3058201000010000100022&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Pline L'Ancien, <i>Histoire naturelle. Livre X,</i> texte &eacute;tabli, traduit et comment&eacute; par E. de Saint&#45;Denis, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1961.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526342&pid=S0185-3058201000010000100023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Poetae comici graeci,</i> ediderunt R. Kassel et C. Austin, Berolini et Novi Eboraci, 1984 (8 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526344&pid=S0185-3058201000010000100024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Scriptores historiae augustae,</i> edidit Ernestus Hohl, addenda et corrigenda adiecerunt Ch. Samberger et W. Seyfarth, Stutgardiae et Lipsiae, in aedibus B. G. Teubneri (Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), 1997, editio stereotypa editionis tertiae (1971) (2 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526346&pid=S0185-3058201000010000100025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">S&eacute;n&egrave;que, <i>Lettres &agrave; Lucilius, Tome V (Livres XIX&#45;XX),</i> texte &eacute;tabli par Fran&ccedil;ois Pr&eacute;chac et traduit par Henri Noblot, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition "Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1971, 10<sup>e</sup> tirage.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526348&pid=S0185-3058201000010000100026&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Su&eacute;tone, <i>Vie des douze C&eacute;sars, Tome III, Galba, Othon, Vitellius, Vespasien, Titus, Domitien,</i> texte &eacute;tabli et traduit par Henri Ailloud, Paris, Soci&eacute;t&eacute; d'&Eacute;dition 'Les Belles Lettres" (Collection des Universit&eacute;s de France), 1980, 4<sup>e</sup> tirage revu et corrig&eacute;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526350&pid=S0185-3058201000010000100027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->.</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><b>Autores modernos</b></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Belon du Mans, Pierre, <i>L'Histoire de la nature des oyseaux,</i> &eacute;dition &#91;de&#93; Philippe Glardon, Gen&egrave;ve, Librairie Droz, 1997.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526354&pid=S0185-3058201000010000100028&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Buffon, <i>&#338;uvres completes de Buffon,</i> avec les descriptions anatomiques de Dauberton, son collaborateur, nouvelle &eacute;dition, commenc&eacute;e par &#91;...&#93; M. Lamouroux &#91;...&#93; et continu&eacute;e par M. A. G. Desmarest &#91;...&#93;, Paris, chez Ladrange et Verdiere, 1830 (Tome 10, <i>Oiseaux).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526356&pid=S0185-3058201000010000100029&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></i></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Borges, Jorge Luis, <i>Obras completas,</i> Buenos Aires, Emec&eacute; Editores, 1994&#45;1998 (4 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526358&pid=S0185-3058201000010000100030&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->). </font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Don Juan Manuel, <i>Libro del caballero et del escudero,</i> edici&oacute;n digital de Miguel Vicente Pedraz (Universidad de Le&oacute;n) &lt;<a href="http://www.ensayistas.org/antologia/XV/manuel/" target="_blank">http://www.ensayistas.org/antologia/XV/manuel/</a>&gt;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526360&pid=S0185-3058201000010000100031&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->. </font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Nebrija, Elio Antonio de, <i>Tertia quinquagena,</i> Alcal&aacute; de Henares, Arnaldus Gulielmus de Brocario, 1516 &lt;<a href="http://interclassica.um.es/seneca/SigloXVI/Tertia_Quinquagena/index.html#/1/" target="_blank">http://interclassica.um.es/seneca/SigloXVI/Tertia_Quinquagena/index.html#/1/</a>&gt;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526362&pid=S0185-3058201000010000100032&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->. </font></p> 	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Rabelais, Francois, <i>&#338;uvres de F. Rabelais,</i> Paris, Chez Ledentu, Libraire&#45;&Eacute;diteur, 1835.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526364&pid=S0185-3058201000010000100033&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p> 	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify">&nbsp;</p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><b>Estudios</b></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Beuchot, Mauricio, <i>Historia de la filosof&iacute;a del lenguaje,</i> M&eacute;xico, Fondo de Cultura Econ&oacute;mica (Colecci&oacute;n Breviarios, 549), 2005.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526368&pid=S0185-3058201000010000100034&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Blanchard&#45;Lem&eacute;e, Michele, Mongi Ennaifer, H&eacute;di Slim, Latifa Slim, <i>Mosaics of Roman Africa. Floor and mosaics from Tunisia,</i> Photographs by Gilles Mermet, Translated from the French by Kenneth D. Whitehead, London, British Museum Press, 1996.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526370&pid=S0185-3058201000010000100035&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Bonfante, Giuliano, "The Name of the Phoenicians", en <i>CPh</i> 36, 1, Jan. 1941, pp. 1&#45;20.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526372&pid=S0185-3058201000010000100036&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Carro, Cristina, y Francisco Bernis, "Sobre los nombres de los flamencos <i>(phoenicopterus</i> spp.)", en <i>Ardeola</i> 14, diciembre de 1968, pp. 183&#45;208.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526374&pid=S0185-3058201000010000100037&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Chantraine, Pierre, "La stylistique grecque", en <i>Actes du premier congr&egrave;s de la Federation Internationale des Associations d'Etudes Classiques</i> (Paris, 28 Ao&ucirc;t&#45;2 Septembre 1950), Paris, Librairie C. Klincksieck, 1951, pp. 339&#45;360 &#91;hay traducci&oacute;n espa&ntilde;ola de Gerardo Ram&iacute;rez Vidal, "La estil&iacute;stica griega", <i>Introducci&oacute;n a la estil&iacute;stica griega,</i> M&eacute;xico, Universidad Nacional Aut&oacute;noma de M&eacute;xico (Manuales Universitarios, 2), 2000, pp. 82&#45;119&#93;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526376&pid=S0185-3058201000010000100038&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->.</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;&#45;, "&Agrave; propos du nom des Ph&eacute;niciens et des noms de la pourpre", en <i>StudClas</i> 14, 1972, pp. 1&#45;15.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526378&pid=S0185-3058201000010000100039&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Col&oacute;n, Germ&agrave;, <i>"Flamenc, flamenco, fiamingo</i> 'Phoenicopterus ruber' ", en <i>Revue de linguistique romane</i> 69, 271&#45;272, 2004, pp. 321&#45;334.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526380&pid=S0185-3058201000010000100040&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Croce , Benedetto, "Marziale. L'Epistola a Basso. (Epigr., III, 58)", en <i>Poesia antica e moderna. Interpretazioni,</i> Bari, Gius. Laterza &amp; Figli (Scritti di storia letteraria e pol&iacute;tica, XXXIV), 1943, seconda edizione riveduta, pp. 108&#45;115 &#91;el art&iacute;culo apareci&oacute; primero en <i>La Critica. Rivista di letteratura, storia e filosofia</i> 38, 1940, pp. 197&#45;202&#93;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526382&pid=S0185-3058201000010000100041&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->.</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Curtius, Ernst Robert, "La etimolog&iacute;a como forma de pensamiento", en <i>Literatura europea y Edad Media latina,</i> trad.: Margit Frenk Alatorre y Antonio Alatorre, M&eacute;xico, Fondo de Cultura Econ&oacute;mica (Lengua y estudios literarios), 1955 (2 vols.), vol. 2, pp. 692&#45;699.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526384&pid=S0185-3058201000010000100042&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Donini, G., "Horatius in Martiale", en <i>AJPh</i> 85, 1964, pp. 56&#45;60.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526386&pid=S0185-3058201000010000100043&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Duret, L., "Martial et la deuxi&eacute;me &Eacute;pode d'Horace", en <i>REL</i> 55, 1977, pp. 173&#45;192.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526388&pid=S0185-3058201000010000100044&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Greenwood, M. A. P., "Talking Flamingos and the Sins of the Tongue: The Ambiguous Use of Lingua in Martial", en <i>CPh</i> 93, 3, July 1998, pp. 241&#45;246.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526390&pid=S0185-3058201000010000100045&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Guiraud, Pierre, <i>L'Etymologie,</i> Paris, Presses Universitaires de France (Que sais&#45;je? 1122), 1972<sup>3</sup>.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526392&pid=S0185-3058201000010000100046&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Housman, Alfred Edward, "Corrections and explanations of Martial", en J. Diggle and F. R. D. Goodyear (collected and edited by), <i>The Classical Papers of A. E. Housman,</i> Cambridge, Cambridge University Press, 1972 (3 vols.), vol. 2, pp. 711&#45;739 &#91;el art&iacute;culo apareci&oacute; primero en <i>JPh</i> 30, 1907, pp. 229&#45;265 &lt;<a href="http://www.archive.org/stream/journalofphilolo30claruoft&#35;page/n3/mode/2up" target="_blank">http://www.archive.org/stream/journalofphilolo30claruoft&#35;page/n3/mode/2up</a>&gt;&#93;.</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Jakobson, Roman, "Linguistics and Poetics", en Thomas A. Sebeok (ed.), <i>Style in Language,</i> Cambridge, The Technology Press of Massachusetts Institute of Technology / New York&#45;London, John Wiley &amp; Sons, 1960, pp. 350&#45;377.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526395&pid=S0185-3058201000010000100048&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Malkiel, Yakov, <i>Etimolog&iacute;a,</i> trad. Jos&eacute; Casas y Carlos Laguna, Madrid, Ediciones C&aacute;tedra (Ling&uuml;&iacute;stica), 1996.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526397&pid=S0185-3058201000010000100049&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Rinaldi, Daniel, "Juegos etimol&oacute;gicos en Eur&iacute;pides", en <i>Noua tellus,</i> 25, 1, 2007, pp. 155&#45;216.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526399&pid=S0185-3058201000010000100050&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Shackleton Bailey, D. R., "Corrections and explanations of Martial", en <i>CPh,</i> 73, 4, Oct., 1978, pp. 273&#45;296.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526401&pid=S0185-3058201000010000100051&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Spitzer, Leo, "Anglo&#45;French Etymologies", en <i>Modern Language Notes</i> 60, 8, Dec., 1945, pp. 503&#45;521.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526403&pid=S0185-3058201000010000100052&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i><b>Diccionarios. L&eacute;xicos y Vocabularios</b></i></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Adams, J. N., <i>The Latin Sexual Vocabulary,</i> Baltimore, The John Hopkins University Press, 1990.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526407&pid=S0185-3058201000010000100053&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> </font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Bailly, A., <i>Dictionnaire Grec&#45;Fran&ccedil;ais,</i> r&eacute;dig&eacute; avec le concours de E. Egger, Paris, Librairie Hachette, 1961, &eacute;dition revue par L. S&eacute;chan et P. Chantraine.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526409&pid=S0185-3058201000010000100054&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Bloch, Oscar, &#91;et&#93; Walther von Wartburg, <i>Dictionnaire &eacute;tymologique de la langue fran&ccedil;aise,</i> Paris, Presses Universitaires de France, 1968, 5<sup>e</sup> &eacute;d. revue et augment&eacute;e par W. von W.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526411&pid=S0185-3058201000010000100055&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Chantraine, Pierre, <i>Dictionnaire &eacute;tymologique de la langue grecque. Histoire des mots,</i> avec un <i>Supplement</i> sous la direction de Alain Blanc, Charles de Lamberterie, Jean&#45;Louis Perpillou, Paris, Librairie C. Klincksieck et Cie., 1999.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526413&pid=S0185-3058201000010000100056&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Corominas, Joan, con la colaboraci&oacute;n de Jos&eacute; A. Pascual, <i>Diccionario cr&iacute;tico etimol&oacute;gico castellano e hisp&aacute;nico,</i> Madrid, Editorial Gredos (Biblioteca Rom&aacute;nica Hisp&aacute;nica, V Diccionarios, 7), 1980&#45;1991 (6 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526415&pid=S0185-3058201000010000100057&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cortelazzo, Manlio, e Paollo Zolli, <i>Dizionario etimologico della lingua italiana,</i> Bologna, Zanichelli editore, 1999, 2<sup>a</sup> ed. in volume unico a cura di Manlio Cortelazzo e Michele A. Cortelazzo.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526417&pid=S0185-3058201000010000100058&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dazut, Albert, Jean Dubois, &#91;et&#93; Henri Mitterand, <i>Nouveau dictionnaire &eacute;tymologique et historique,</i> Paris, Librairie Larousse, 1964, 3<sup>e</sup> &eacute;d. revue et corrig&eacute;e.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526419&pid=S0185-3058201000010000100059&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ernout, A., et A. Meillet, <i>Dictionnaire &eacute;tymologique de la langue latine. Histoire des mots,</i> Paris, Librairie Klincksieck, 1967<sup>4</sup>.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526421&pid=S0185-3058201000010000100060&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Frisk, Hjalmar, <i>Griechisches etymologisches W&oacute;rterbuch,</i> Heidelberg, Carl Winter Universitatsverlag, 1973, 1970, 1972 (3 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526423&pid=S0185-3058201000010000100061&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Glare, P. G. W. (edited by), <i>Oxford Latin Dictionary,</i> Oxford, Clarendon Press, 1966, reprinted with corrections.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526425&pid=S0185-3058201000010000100062&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Lewis, Charlton T., and Charles Short, <i>A Latin Dictionary: Founded on Andrews' Edition of Freund's</i> Latin Dictionary: <i>Revised, Enlarged, and in Great Part Rewritten by...,</i> Oxford, Clarendon Press, 1996.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526427&pid=S0185-3058201000010000100063&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Liddell, Henry George, and Robert Scott (compiled by), <i>Greek&#45;English Lexikon,</i> revised and augmented throughout by Sir Henry Stuart Jones with the assistance of Roderik McKenzie and with the co&#45;operation of many scholars, with a Supplement 1968, Oxford, Clarendon Press, 1985.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526429&pid=S0185-3058201000010000100064&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Meyer&#45;L&uuml;bke, Wilhelm, <i>Romanisches etymologisches W&ouml;rterbuch,</i> Heidelberg, Universitatsverlag, 2009, 7, unveranderte Auflage.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526431&pid=S0185-3058201000010000100065&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Nebrija, Elio Antonio de, <i>Diccionario latino&#45;espa&ntilde;ol</i> (Salamanca, 1492) &#91;reproducci&oacute;n en facs&iacute;mil&#93;, estudio preliminar por Germ&aacute;n Col&oacute;n y Amadeu&#45;J. Soberanas, Barcelona, Puvill&#45;Editor (Biblioteca Hisp&aacute;nica Puvill, Secci&oacute;n Literatura, 2 Diccionarios, 1), 1979.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526433&pid=S0185-3058201000010000100066&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Thompson, D'Arcy Wentworth, <i>A Glossary of Greek birds,</i> Oxford, Clarendon Press, 1895.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526435&pid=S0185-3058201000010000100067&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Walde, Alois, <i>Lateinisches etymologisches W&ouml;rterbuch.</i> 3, neuebearbeitete Auflage von Johann Baptist Hoffmann, Heidelberg, Carl Winter's Universit&auml;tbuchhandlung / Carl Winter Universit&auml;tsverlag (Indogermanische Bibliothek, W&ouml;rterb&uuml;cher), 1938, 1954 y 1938 (3 vols.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5526437&pid=S0185-3058201000010000100068&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->).</font></p>      <p align="justify">&nbsp;</p> 	    <p align="justify"><font size="2" face="verdana"><b><a name="notas"></a>Notas</b></font></p> 	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>1</sup>&nbsp;"Juegos etimol&oacute;gicos en Eur&iacute;pides".</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>2</sup>&nbsp;Cuando este breve trabajo estaba (casi) terminado supe del art&iacute;culo de Farouk Grewing "Etymologie und etymologische Wortspiele in den Epigrammen Martials", incluido en el libro <i>Totus Notus in Orbe. Perspektiven der Martial&#45;Interpretation</i> (Sttutgart, Franz Steiner Verlag &#91;<i>Palingenesia</i> 65&#93;, 1998), pp. 315&#45;356, libro editado por el mismo Grewing. Infelizmente no he podido consultarlo.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>3</sup>&nbsp;P. Chantraine, <i>Dictionnaire &eacute;tymologique..,</i> p. 1217 (s. v. 1 <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i2.jpg">).</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>4</sup>&nbsp;P. Chantraine observa que el nombre <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i23.jpg"> "d&eacute;signe, &agrave; la fois le coquillage qui donne la pourpre <i>murex trunculus</i> et <i>murex brandaris,</i> la teinture pourpre elle&#45;m&ecirc;me, une &eacute;toffe de pourpre. Le mot grec est probablement emprunt&eacute; et le latin l'a pris au grec sous la forme <i>purpura.</i> Hom&egrave;re l'ignore parce qu'il est quasi inutilisable dans l'hexam&egrave;tre dactylique. Mais il emploie couramment l'adjectif <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i24.jpg">", "A propos du nom des Ph&eacute;niciens et des noms de la pourpre", p. 11.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>5</sup>&nbsp;El fragmento es trasmitido por Ateneo de Naucratis en <i>El banquete de los eruditos</i> (373 d; libro 9).</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>6</sup> As&iacute; como (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg">) <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg"> pasa a nombrar el flamenco, ave que posee un plumaje que va del rosado casi blanco hasta el rosado intenso, (<img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i20.jpg">) <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i18.jpg"> pasa a nombrar el colirrojo real (Phoenicurus phoenicurus), p&aacute;jaro cuya encendida cola pardo&#45;rojiza le ha valido tambi&eacute;n su nombre vulgar. Hesiquio de Alejandr&iacute;a escribe en su <i>L&eacute;xico:</i><img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i28.jpg">, "colirrojo: tal p&aacute;jaro, y el petirrojo", vol. 4, p. 252. La explicaci&oacute;n confunde ciertamente m&aacute;s de lo que aclara.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>7</sup>&nbsp;D'A. W. Thompson, <i>A Glossary of Greek birds,</i> pp. 181&#45;182 (s. v. <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg">).</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>8</sup>&nbsp;N&oacute;tese, sin embargo, la afirmaci&oacute;n de P Chantraine: "Dans le grec posthom&eacute;rique <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i26.jpg"> d&eacute;signe le flamant rose", "&Agrave; propos du nom des Ph&eacute;niciens et des noms de la pourpre", p. 9.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>9</sup>&nbsp;M. Beuchot, <i>Historia de la filosof&iacute;a..,,</i> p. 11.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>10</sup>&nbsp;J. L. Borges, "Historia de los ecos de un nombre": "para el pensamiento m&aacute;gico, o primitivo, los nombres no son s&iacute;mbolos arbitrarios sino parte vital de lo que definen", <i>Obras completas,</i> vol. 2, p. 128.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>11</sup>&nbsp;V. 51: "Rus hoc uocari debet, an domus longe?", "&iquest;Debe ser llamado esto campo, o una casa que queda lejos?"</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>12</sup> M. V. Marcial, <i>Epigramas,</i> p. 144.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>13</sup>&nbsp;P. Belon, <i>L'Histoire de la nature des oyseaux,</i> p. 199.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>14</sup>&nbsp;Buffon, <i>&#338;uvres compl&egrave;tes,</i> tome 20, <i>Oiseaux,</i> pp. 529&#45;531. En nota a pie de p&aacute;gina (p. 531) se lee: "Pline, Apicius, Juv&eacute;nal, Su&eacute;tone, tous ont retenu le mot grec en y ajoutant seulement la terminaison latine <i>phcenicopterus".</i></font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>15</sup>&nbsp;Buffon,<i> &#338;uvres compl&egrave;tes, </i>tome 20, <i>Oiseaux,</i> p. 531.</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>16</sup>&nbsp;Para el ave algunas veces se usa el cultismo (la "voce dotta") <i>fenicottero.</i></font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>17</sup> O. Bloch &#91;et&#93; W. von Wartburg, <i>Dictionnaire &eacute;tymologique de la langue fran&ccedil;aise,</i> p. 264 (s. v. <i>flamant).</i> No me ha sido posible consultar el monumental <i>Franz&ouml;sisches etymologisches W&ouml;rterbuch. Eine darstellung des galloromanischen sprachschatzes</i> de W. von Wartburg.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>18</sup>&nbsp;F. Rabelais, <i>&#338;uvres,</i> p. 43 (Liure premier. La vie tr&egrave;s horrificque du grand Gargantua, p&egrave;re de Pantagruel, Chapitre XXXVII: "Comment Gargantua, soy pignant, faisoyt tumber de ses cheueulx les boulletz dartillerye").</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>19</sup>&nbsp;F. Rabelais, <i>&#338;uvres,</i> p. 259 (Liure quatriesme, Chapitre XLI: "Comment Pantagruel rumpit les Andouilles on genoil").</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>20</sup>&nbsp;W. Meyer&#45;L&uuml;bke, <i>Romanisches etymologisches W&ouml;rterbuch,</i> pp. 289&#45;290 (s. v. <i>flaming,</i> 3349).</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>21</sup>&nbsp;J. Corominas, <i>Diccionario cr&iacute;tico etimol&oacute;gico..,</i> vol. 2: Ce&#45;F, pp. 906&#45;907 (s. v. <i>flamenco).</i></font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>22</sup>&nbsp;Don Juan Manuel, <i>Libro del caballero et del escudero,</i> Cap&iacute;tulo XLI: "Commo el cauallero a<b>c</b>iano responde al cauallero nouel que cosa son las aves".</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>23</sup>&nbsp;Don Juan Manuel, <i>Libro del caballero et del escudero,</i> Cap&iacute;tulo XLI: "Commo el cauallero a<b>c</b>iano responde al cauallero nouel que cosa son las aves".</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>24</sup>&nbsp;E. A. de Nebrija, <i>Diccionario latino&#45;espa&ntilde;ol,</i> folio F iii, recto, columna A (s. v. <i>Phenicopterus).</i> La palabra aparece despu&eacute;s de Phoenix; con seguridad el tip&oacute;grafo se olvid&oacute; de insertar la "o" (Ph<i>o</i>enicopterus) con la que quedar&iacute;an ordenadas alfab&eacute;ticamente.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>25</sup>&nbsp;E. A. de Nebrija, <i>Tertia quinquagena,</i> &lt;<a href="http://interclassica.um.es/seneca/SigloXVI/Tertia_Quinquagena/index.html&#35;/46/" target="_blank">http://interclassica.um.es/seneca/SigloXVI/Tertia_Quinquagena/index.html&#35;/46/</a>&gt;.</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>26</sup>&nbsp;G. Colon, <i>"Flamenc, flamenco, fiamingo</i> 'Phoenicopterus ruber' ", p. 326.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>27</sup>&nbsp;G. Colon, <i>"Flamenc, flamenco, fiamingo</i> 'Phoenicopterus ruber' ", p. 329.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>28</sup>&nbsp;G. Colon, <i>"Flamenc, flamenco, fiamingo</i> 'Phoenicopterus ruber' ", p. 331.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>29</sup>&nbsp;L. Spitzer, "Anglo&#45;French Etymologies", p. 520.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>30</sup>&nbsp;G. Colon, <i>"Flamenc, flamenco, flamingo</i> 'Phoenicopterus ruber' ", p. 321.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>31</sup>&nbsp;Horacio, <i>Arte po&eacute;tica</i> 78.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>32</sup>&nbsp;Citado a pie de p&aacute;gina en Buffon, <i>&#338;uvres compl&egrave;tes,</i> tome 20, <i>Oiseaux,</i> p. 531.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>33</sup>&nbsp;T. J. Leary, "Commentary", en Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> p. 127.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>34</sup>&nbsp;M. V. Martialis <i>Epigrammata,</i> ad codices parisinos accurate recensita variis lectionibus, notis, veteribus et novis, graeca interdum versione, notitia literaria, et indice locupletissimo illustraverunt quinque parisiensis academiae professores, vol. 3, p. 131: "Mirum vero fortean videbitur non posuisse nomen in versu poetam et <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i36.jpg"> usum esse, quasi hexametri rhythmo repugnarent syllabae, ut in loco Horatii de Equotutio vel Equotutico: 'Oppidulum quod versu dicere non est'. Lib. I, sat. vi. Atqui tamen constat Phoenicopterus e longis tribus quas sequuntur duae breves. Quanquam et hac tamen passim fecit et praecipue in hujus lib. epigramm. Lxvi, cujus lemma <i>Columbini.</i> Optime enim versui inserendum erat vocabulum id e brevi una constans et tribus longis. Maluit tamen cum <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i36.jpg"> dicere <i>teneras columbas".</i></font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>35</sup>&nbsp;S&eacute;neca, <i>Ep&iacute;stolas morales a Lucilio</i> 110, 12 (libro XIX): Non est autem quod te nimis laudes si contempseris aureos lectos et gemmeam supellectilem: quae est enim uirtus superuacua contemnere? Tunc te admirare cum contempseris necessaria. Non magnam rem facis quod uiuere sine regio apparatu potes, quod non desideras milliarios apros nec linguas phoenicopterorum et alia portenta luxuriae iam tota animalia fastidientis et certa membra ex singulis eligentis: tunc te admirabor si contempseris etiam sordidum panem; si tibi persuaseris herbam, ubi necesse est, non pecori tantum, sed homini nasci; si scieris cacumina arborum explementum esse uentris in quem sic pretiosa congerimus tamquam recepta seruantem. Sine fastidio implendus est: quid enim ad rem pertinet quid accipiat perditurus quicquid acceperit?</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>36</sup> Suetonio, <i>Las vidas de los doce C&eacute;sares,</i> "Vitelio" 13: Sed uel praecipue luxuriae saeuitiaque deditus epulas trifariam semper, interdum quadrifariam dispertiebat, in iantacula et prandia et cenas comissationesque, facile omnibus sufficiens uomitandi consuetudine. Indicebat autem aliud alii eadem die, nec cuiquam minus singuli apparatus quadringenis milibus nummum constiterunt. Famosissima super ceteras fuit cena data ei aduenticia a fratre, in qua duo milia lectissimorum piscium, septem auium apposita traduntur. Hanc quoque exuperauit ipse dedicatione patinae, quam ob immensam magnitudinem "clipeum Mineruae polio&uacute;xou" dictitabat. In hac scarorum iocinera, fasianarum et pauonum cerebella, linguas phoenicopterum, murenarum lactes a Parthia usque fretoque Hispanico per nauarchos ac triremes petitarum, commiscuit.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>37</sup> <i>Escritores de la Historia Augusta</i>, Elio Lampridio, "Antonino Heliog&aacute;balo" 20, 1&#45;7: Senatum nonnumquam ita contempsit, ut mancipia togata appellaret, p. R. unius fundi cultorem, &#91;s&#93;equestrem ordinem in nullo loco habens. praefectum urbicum saepe post c&#91;a&#93;enam ad potandum vocabat adhibitis et praefectis praetorio, ita ut, si recusarent, magistri <i>&#91;ti&#93;&lt;offici&gt;orum</i> eos cogerent. voluit et per singulas urbis regiones praefectos urbi facere &#91;et&#93;, ut essent in urbe quattuordecim. et fecisset, si vixisset, promoturus omnes turpissimos et ultim&lt;a&gt;e professionis homines. Hic solido argento factos habuit lectos et tricliniares et cubiculares. comedit saepius ad imitationem Apicii calcanea camelorum et cristas vivis gallinaceis demptas, linguas pavonum et lusciniarum, quod qui ederet <i>a</i> pestilentia tutus diceretur. exhibuit et Palatinis <i>&lt;patinas&gt;</i> ingentes extis mullorum refertas et cerebellis foenicopterum et perdicum ovis et cerebellis turdorum et capitibus psittacorum et fasianorum et pavonum. barbas sane mullorum tantas iubebat exhiberi, ut pro nas<i>tur</i>ti<i>&lt;i</i>&gt;s, apiasteris et faselaribus et f&#91;o&#93;eno Graeco exhiberet plenis fabatariis et discis. quod praecipue stupendum est.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>38</sup> J. Andr&eacute;, "Introduction", en <i>Apicus, L'Art culinaire</i>, P. X.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>39</sup> Apicio, <i>Sobre el arte culinaria</i> 6, 6, 1&#45;2: &#91;Ius&#93; In Fenicoptero. Fenicoterum eliberas, lauas, ornas, includis in caccabum, adicies aquam, salem, anetum et aceti modicum. Dimidia coctura alligas fasciculum porri et coriandri ut coquatur. Prope cocturam defritum mittis, coloras. Adicies in mortarium piper, cuminum, coriandrum, laseris radicem, mentam, rutam, fricabis, suffundis acetum, adicies careotam, ius de suo sibi perfundis. Reexinanies in eundem caccabum, amulo obligas. Ius perfundis et inferes. Idem facies et in psittaco. Aliter: Assas auem. Teres piper, ligusticum, apii semen, sesamum frictum, petroselinum, mentam, cepam siccam, careotam, melle, uino, liquamine, aceto, oleo et defrito temperabis.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>40</sup>&nbsp;Otros regalos hablan tambi&eacute;n en los <i>Xenia:</i> el candelabro corintio (14, 43: "Candelabrun Corinthium") y el simio (14, 202: "Simium").</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>41</sup>&nbsp;Advi&eacute;rtase el cambio en el n&uacute;mero del pronombre de primera persona: <i>mihi</i> (singular) y <i>nostra</i> (plural). El plural <i>nostra</i> se debe a exigencias m&eacute;tricas. T. J. Leary cree posible que <i>nomen,</i> adem&aacute;s del sentido de "nombre", tenga tambi&eacute;n el de "fama" o "reputaci&oacute;n" y se&ntilde;ala: "While the flamingo's name and fame derive, as far as most people are concerned, from its red feathers, however, the <i>gulosus</i> is interested only in the taste of its tongue", "Commentary", en Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> p. 128.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>42</sup> M. A. P Greenwood destaca en <i>garrula lingua</i> "the combination of vowels and liquids suggestive of an over&#45;active mouth and flapping tongue", "Talking Flamingos and the Sins of the Tongue...", p. 245.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>43</sup>&nbsp;A. E. Housman, <i>The Classical Papers of A. E. Housman,</i> vol. 2, p. 738.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>44</sup>&nbsp;H. J. Izaac, "Appendice", en Martial, <i>Epigrammes, Tome II,</i> 2<sup>e</sup> partie, p. 294.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>45</sup>&nbsp;J. N. Adams, <i>The Latin Sexual Vocabulary,</i> pp. 138&#45;141 ("Eat").</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>46</sup>&nbsp;J. N. Adams, <i>The Latin Sexual Vocabulary,</i> p. 139.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>47</sup>&nbsp;M. A. P. Greenwood, "Talking Flamingos and the Sins of the Tongue...", pp. 241&#45;242.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>48</sup>&nbsp;M. A. P. Greenwood, "Talking Flamingos and the Sins of the Tongue.", pp. 245&#45;246.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>49</sup>&nbsp;M. A. P. Greenwood, "Talking Flamingos and the Sins of the Tongue...", p. 246.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>50</sup>&nbsp;M. A. P Greenwood, "Talking Flamingos and the Sins of the Tongue...", p. 246.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>51</sup>&nbsp;T. J. Leary, "Commentary", en Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> p. 128.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>52</sup>&nbsp;T. J. Leary, "Commentary", en Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> p. 128.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>53</sup>&nbsp;T. J. Leary, "Commentary", en Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> pp. 128&#45;129.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>54</sup>&nbsp;A. Bailly, <i>Dictionnaire Grec&#45;Fran&ccedil;ais,</i> p. 2090 (s. v. <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i41.jpg">).</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>55</sup>&nbsp;H. G. Liddell and R. Scott (compiled by), <i>Greek&#45;English Lexikon,</i> p. 1947 (s. v. <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i41.jpg">).</font></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>56</sup>&nbsp;T. J. Leary, "Commentary", en Martial, <i>Book XIII: The Xenia,</i> p. 128. La etimolog&iacute;a del adjetivo y sustantivo masculino <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i42.jpg"> es muy discutida. P. Chantraine escribe: "Le mot  <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i42.jpg"> est donc soit un emprunt &aacute; une langue non&#45;s&eacute;mitique (Bonfante, <i>Class. Phil.</i> 36, 1941, 1&#45;20, pense &agrave; l'illyrien &agrave; cause de la <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i43.jpg"> de Chaonie &#91;?&#93;), soit une d&eacute;nomination proprement grecque. La seconde hypoth&egrave;se a plus de vraisemblance et l'opinion pr&eacute;vaut aujourd'hui que les Ph&eacute;niciens sont &laquo;les peaux rouges&raquo; ou les &laquo;basan&eacute;s&raquo; (cf. 1 <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i2.jpg">); au reste, les Anciens avaient d&eacute;j&agrave;  pens&eacute; &agrave; cette &eacute;tymologie", <i>Dictionnaire &eacute;tymologique..,,</i> p. 1219 (s. v. 1 <img src="/img/revistas/novatell/v28n1/a1i42.jpg">). V&eacute;ase tambi&eacute;n P. Chantraine, "&Agrave; propos du nom des Ph&eacute;niciens et des noms de la pourpre".</font></p>     <p align="justify">&nbsp;</p>         <p align="justify"><font size="2" face="verdana"><b>Informaci&oacute;n sobre el autor</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Daniel Rinaldi</b>, doctor en Letras (Literatura Comparada) por la Universidad Nacional Aut&oacute;noma de M&eacute;xico, es profesor de Lat&iacute;n Vulgar, y estudioso de Eur&iacute;pides y de la reescritura de los mitos en la literatura occidental.</font></p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marcial]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marco Valerio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Montero Cartelle]]></surname>
<given-names><![CDATA[Enrique]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigramas]]></source>
<year>2004</year>
<volume>I</volume><volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martial]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Book XIII: The Xenia]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[London ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Duckworth Publishing]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martial]]></surname>
</name>
</person-group>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Izaac]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Épigrammes, Tome I (Livres I-VII)]]></source>
<year>1969</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martial]]></surname>
</name>
</person-group>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Izaac]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Épigrammes, Tome II]]></source>
<year>1973</year>
<edition>3</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martial]]></surname>
</name>
</person-group>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Allen Ker]]></surname>
<given-names><![CDATA[Walter Charles]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigrams]]></source>
<year>1968</year>
<publisher-loc><![CDATA[CambridgeLondon ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Harvard University PressWilliam Heinemann]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martialis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigrammata]]></source>
<year>1825</year>
<publisher-loc><![CDATA[Parisiis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[colligebat Nicolaus Eligius Lemaireexcudebat Firminus Didot]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martialis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. Val.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigrammata]]></source>
<year>1929</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oxonii ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typographeo Clarendoniano]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martialis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. Valerii]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigrammata]]></source>
<year>1670</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lugd. Batavorum ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ex Officina Hackiana]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martialis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. Valerii]]></given-names>
</name>
</person-group>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigrammata]]></source>
<year>1822</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londini ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[curante et imprimente A. J. Valpy]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martialis]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. Valerii]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Borovskij]]></surname>
<given-names><![CDATA[Iacobus]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigrammaton libri]]></source>
<year>1976</year>
<publisher-loc><![CDATA[Leipzig ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[BSB B. G. Teubner Verlagsgesellschaft]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marcial]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fernández Valverde]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ramírez de Verger]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigramas]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Gredos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marcial]]></surname>
</name>
</person-group>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Epigramas]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[Zaragoza ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Fernando el Católico]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Apicius]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[André]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jacques]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[L'art culinaire]]></source>
<year>1987</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aristophane]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Van Daele]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hilaire]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Les oiseaux, Lysistrata]]></source>
<year>1977</year>
<volume>II</volume>
<edition>8</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Athenaeus]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Burton Gulick]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charles]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Deipnosophists]]></source>
<year>1969</year>
<publisher-loc><![CDATA[CambridgeLondon ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Harvard University PressWilliam Heinemann]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kock]]></surname>
<given-names><![CDATA[Theodorus]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Comicorum atticorum fragmenta]]></source>
<year>1880</year>
<volume>I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lipsiaes ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[aedibus B. G. Teubneri]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Etymologicon magnum, seu verius lexicon saepissime vocabulorum origines indagans ex pluribus lexicis scholiastis et grammaticis ano-nymi cuiusdam opera concinnatum ad codd. mss]]></source>
<year>1967</year>
<publisher-loc><![CDATA[Amsterdam ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Adolf M. Hakkert Publisher]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Focio]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Photii Patriarchae Lexicon]]></source>
<year>1965</year>
<publisher-loc><![CDATA[Amsterdam ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Adolf M. Hakkert, Publisher]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Fragmenta graecorum comicorum]]></source>
<year>1839</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Berolinin ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typis et impensis G. Reimeri]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hesiquio]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Hesychii Alexandrini Lexicon]]></source>
<year>1965</year>
<volume>4</volume>
<page-range>&#931;-&#937;</page-range><publisher-loc><![CDATA[Amsterdam ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Adolf M. Hakkert, Publisher]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Horace]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rushton Fairclough]]></surname>
<given-names><![CDATA[H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Satires, Epistles and Ars Poetica]]></source>
<year>1929</year>
<publisher-loc><![CDATA[CambridgeLondon ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Harvard University PressWilliam Heinemann]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Platón]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Méridier]]></surname>
<given-names><![CDATA[Louis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cratyle]]></source>
<year>1931</year>
<volume>V</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pline L'Ancien]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[de Saint-Denis]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Histoire naturelle. Livre X]]></source>
<year>1961</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kassel]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Austin]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Poetae comici graeci]]></source>
<year>1984</year>
<publisher-loc><![CDATA[BeroliniNovi Eboraci ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hohl]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ernestus]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Scriptores historiae augustae]]></source>
<year>1997</year>
<edition>tertiae</edition>
<publisher-loc><![CDATA[StutgardiaeLipsiae ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[aedibus B. G. Teubneri]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sénèque]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Noblot]]></surname>
<given-names><![CDATA[Henri]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Lettres à Lucilius, Tome V (Livres XIX-XX)]]></source>
<year>1971</year>
<edition>10</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Suétone]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ailloud]]></surname>
<given-names><![CDATA[Henri]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vie des douze Césars, Tome III, Galba, Othon, Vitellius, Vespasien, Titus, Domitien]]></source>
<year>1980</year>
<edition>4</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Société d'Édition "Les Belles Lettres"]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Belon du Mans]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pierre]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Glardon]]></surname>
<given-names><![CDATA[Philippe]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[L'Histoire de la nature des oyseaux]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Genève ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie Droz]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Buffon]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lamouroux]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[&#338;uvres completes de Buffon]]></source>
<year>1830</year>
<volume>10</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[chez LadrangeVerdiere]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Borges]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Luis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Obras completas]]></source>
<year>1994</year>
<month>-1</month>
<day>99</day>
<publisher-loc><![CDATA[Buenos Aires ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Emecé Editores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Don Juan Manuel]]></surname>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pedraz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Miguel Vicente]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Libro del caballero et del escudero]]></source>
<year></year>
<publisher-name><![CDATA[Universidad de León]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Nebrija]]></surname>
<given-names><![CDATA[Elio Antonio de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tertia quinquagena]]></source>
<year>1516</year>
<publisher-loc><![CDATA[Alcalá de Henares ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Arnaldus Gulielmus de Brocario]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rabelais]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francois]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[&#338;uvres de F. Rabelais]]></source>
<year>1835</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Chez Ledentu, Libraire-Éditeur]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Beuchot]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mauricio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Historia de la filosofía del lenguaje]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fondo de Cultura Económica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Blanchard-Lemée]]></surname>
<given-names><![CDATA[Michele]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ennaifer]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mongi]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Slim]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hédi]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Slim]]></surname>
<given-names><![CDATA[Latifa]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Whitehead]]></surname>
<given-names><![CDATA[Kenneth D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Mosaics of Roman Africa. Floor and mosaics from Tunisia]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[London ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[British Museum Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bonfante]]></surname>
<given-names><![CDATA[Giuliano]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The Name of the Phoenicians]]></article-title>
<source><![CDATA[CPh]]></source>
<year>Jan.</year>
<month> 1</month>
<day>94</day>
<volume>36</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>1-20</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cristina]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bernis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Sobre los nombres de los flamencos (phoenicopterus spp.)]]></article-title>
<source><![CDATA[Ardeola]]></source>
<year>dici</year>
<month>em</month>
<day>br</day>
<volume>14</volume>
<page-range>183-208</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chantraine]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pierre]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[La stylistique grecque]]></article-title>
<source><![CDATA[Actes du premier congrès de la Federation Internationale des Associations d'Etudes Classiques]]></source>
<year>28 A</year>
<month>oû</month>
<day>t-</day>
<page-range>339-360</page-range><publisher-loc><![CDATA[ParisParis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie C. Klincksieck]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chantraine]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pierre]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[À propos du nom des Phéniciens et des noms de la pourpre]]></article-title>
<source><![CDATA[StudClas]]></source>
<year>1972</year>
<volume>14</volume>
<page-range>1-15</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Colón]]></surname>
<given-names><![CDATA[Germà]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Flamenc, flamenco, fiamingo 'Phoenicopterus ruber']]></article-title>
<source><![CDATA[Revue de linguistique romane]]></source>
<year>2004</year>
<volume>69</volume>
<numero>271</numero><numero>272</numero>
<issue>271</issue><issue>272</issue>
<page-range>321-334</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Croce]]></surname>
<given-names><![CDATA[Benedetto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="it"><![CDATA[Marziale. L'Epistola a Basso. (Epigr., III, 58)]]></article-title>
<source><![CDATA[Poesia antica e moderna. Interpretazioni]]></source>
<year>1943</year>
<edition>seconda</edition>
<page-range>108-115</page-range><publisher-loc><![CDATA[Bari ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Gius. Laterza & Figli]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Curtius]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ernst Robert]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La etimología como forma de pensamiento]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Alatorre]]></surname>
<given-names><![CDATA[Margit Frenk]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Alatorre]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Literatura europea y Edad Media latina]]></source>
<year>1955</year>
<volume>2</volume>
<page-range>692-699</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fondo de Cultura Económica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Donini]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="la"><![CDATA[Horatius in Martiale]]></article-title>
<source><![CDATA[AJPh]]></source>
<year>1964</year>
<volume>85</volume>
<page-range>56-60</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Duret]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[Martial et la deuxiéme Épode d'Horace]]></article-title>
<source><![CDATA[REL]]></source>
<year>1977</year>
<volume>55</volume>
<page-range>173-192</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Greenwood]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Talking Flamingos and the Sins of the Tongue: The Ambiguous Use of Lingua in Martial]]></article-title>
<source><![CDATA[CPh]]></source>
<year>July</year>
<month> 1</month>
<day>99</day>
<volume>93</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>241-246</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guiraud]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pierre]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[L'Etymologie]]></source>
<year>1972</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Presses Universitaires de France]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Housman]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alfred Edward]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Corrections and explanations of Martial]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Diggle]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Goodyear]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. R. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Classical Papers of A. E. Housman]]></source>
<year>1972</year>
<volume>2</volume>
<page-range>711-739</page-range><publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jakobson]]></surname>
<given-names><![CDATA[Roman]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Linguistics and Poetics]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Sebeok]]></surname>
<given-names><![CDATA[Thomas A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Style in Language]]></source>
<year>1960</year>
<page-range>350-377</page-range><publisher-loc><![CDATA[CambridgeNew YorkLondon ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[The Technology Press of Massachusetts Institute of TechnologyJohn Wiley & Sons]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Malkiel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Yakov]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Casas]]></surname>
<given-names><![CDATA[José]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Laguna]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Etimología]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ediciones Cátedra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rinaldi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Daniel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Juegos etimológicos en Eurípides]]></article-title>
<source><![CDATA[Noua tellus]]></source>
<year>2007</year>
<volume>25</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>155-216</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shackleton Bailey]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Corrections and explanations of Martial]]></article-title>
<source><![CDATA[CPh]]></source>
<year>Oct.</year>
<month>, </month>
<day>19</day>
<volume>73</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>273-296</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Spitzer]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Anglo-French Etymologies]]></article-title>
<source><![CDATA[Modern Language Notes]]></source>
<year>Dec.</year>
<month>, </month>
<day>19</day>
<volume>60</volume>
<numero>8</numero>
<issue>8</issue>
<page-range>503-521</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Adams]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The Latin Sexual Vocabulary]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[Baltimore ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[The John Hopkins University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bailly]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Séchan]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Chantraine]]></surname>
<given-names><![CDATA[P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dictionnaire Grec-Français]]></source>
<year>1961</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie Hachette]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bloch]]></surname>
<given-names><![CDATA[Oscar]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Wartburg]]></surname>
<given-names><![CDATA[Walther von]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dictionnaire étymologique de la langue française]]></source>
<year>1968</year>
<edition>5</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Presses Universitaires de France]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chantraine]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pierre]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blanc]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alain]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[de Lamberterie]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charles]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Perpillou]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jean-Louis]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie C. Klincksieck et Cie.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Corominas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Joan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pascual]]></surname>
<given-names><![CDATA[José A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico]]></source>
<year>1980</year>
<month>-1</month>
<day>99</day>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Gredos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cortelazzo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manlio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zolli]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paollo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cortelazzo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manlio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cortelazzo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Michele A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dizionario etimologico della lingua italiana]]></source>
<year>1999</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Bologna ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Zanichelli editore]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dazut]]></surname>
<given-names><![CDATA[Albert]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Dubois]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jean]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mitterand]]></surname>
<given-names><![CDATA[Henri]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nouveau dictionnaire étymologique et historique]]></source>
<year>1964</year>
<edition>3</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie Larousse]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B60">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ernout]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Meillet]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dictionnaire étymologique de la langue latine. Histoire des mots]]></source>
<year>1967</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie Klincksieck]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B61">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Frisk]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hjalmar]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Griechisches etymologisches Wórterbuch]]></source>
<year>1973</year>
<publisher-loc><![CDATA[Heidelberg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Carl Winter Universitatsverlag]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B62">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Glare]]></surname>
<given-names><![CDATA[P. G. W.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Oxford Latin Dictionary]]></source>
<year>1966</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Clarendon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B63">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lewis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlton T.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Short]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charles]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Latin Dictionary: Founded on Andrews' Edition of Freund's Latin Dictionary: Revised, Enlarged, and in Great Part Rewritten by...]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Clarendon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B64">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Liddell]]></surname>
<given-names><![CDATA[Henry George]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Scott]]></surname>
<given-names><![CDATA[Robert]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Greek-English Lexikon]]></source>
<year>1985</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Clarendon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B65">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Meyer-Lübke]]></surname>
<given-names><![CDATA[Wilhelm]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Romanisches etymologisches Wörterbuch]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Heidelberg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universitatsverlag]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B66">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Nebrija]]></surname>
<given-names><![CDATA[Elio Antonio de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Diccionario latino-español]]></source>
<year>1492</year>
<publisher-loc><![CDATA[SalamancaBarcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Puvill-Editor]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B67">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Thompson]]></surname>
<given-names><![CDATA[D'Arcy Wentworth]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Glossary of Greek birds]]></source>
<year>1895</year>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Clarendon Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B68">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Walde]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alois]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baptist Hoffmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[von Johann]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Lateinisches etymologisches Wörterbuch]]></source>
<year>1938</year>
<publisher-loc><![CDATA[Heidelberg ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Carl Winter's UniversitätbuchhandlungCarl Winter Universitätsverlag]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
