<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1870-4115</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista pueblos y fronteras digital]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev. pueblos front. digit.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1870-4115</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Nacional Autónoma de México, Centro de Investigaciones Multidisciplinarias sobre Chiapas y la Frontera Sur]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1870-41152016000100067</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.22201/cimsur.18704115e.2016.21.9</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Impacto económico y social del Ferrocarril Panamericano en la región de Tonalá en el siglo XX]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The Panamerican railway in the Tonalá region, Chiapas in the twentieth century: its economic and social impact]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Molina Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Valente]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidad Autónoma de Chiapas  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Mexico</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2016</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2016</year>
</pub-date>
<volume>11</volume>
<numero>21</numero>
<fpage>67</fpage>
<lpage>91</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1870-41152016000100067&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1870-41152016000100067&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1870-41152016000100067&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen: Este artículo analiza las transformaciones ocurridas en la región de Tonalá, Chiapas, durante el siglo XX, asociadas con la presencia del ferrocarril, fundamentalmente en las dimensiones social y económica. Se revisa la significación de este medio de comunicación terrestre cuyo impacto en esa localidad fue disminuyendo durante el siglo pasado, por cambios en varios órdenes de la vida social, política y económica del estado.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract: This article analyzes the social and economic transformations that took place in the region of Tonalá, Chiapas during the twentieth century associated with the presence of the railway. It reviews the significance of this means of land transportation, the impact of which on the Tonalá region kept decreasing throughout the twentieth century due to changes in various aspects of social, political and economic life in Chiapas State.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[ferrocarril]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Tonalá]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[región]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[corredor costero]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Chiapas]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[railway]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Tonalá]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[region]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[coastal corridor]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Chiapas]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bassols Batalla]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ángel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Costa de Chiapas. (Un estudio económico regional)]]></source>
<year>1971</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Investigaciones Económicas-Universidad Nacional Autónoma de México]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Carta Geográfica de Chiapas</collab>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>1856</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mapoteca del Archivo Histórico de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Carta Geográfica de Chiapas</collab>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>1871</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mapoteca del Archivo Histórico de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>Chiapas Nuevo</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Información del corresponsal de Tapachula]]></article-title>
<source><![CDATA[Archivo Histórico de Chiapas]]></source>
<year>1917</year>
<page-range>1</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hemeroteca Fernando Castañón Gamboa]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cid]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. R. del]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Migración interna e internacional en Centroamérica]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Casillas R.]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rodolfo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Los procesos migratorios centroamericanos y sus efectos regionales]]></source>
<year>1992</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Facultad Latinoamericana de Ciencias Sociales]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dublá]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manuel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lozano]]></surname>
<given-names><![CDATA[José María]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Legislación mexicana. Colección completa de las disposiciones legislativas expedidas desde la independencia de la República]]></source>
<year>1887</year>
<page-range>542</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprenta y Litografía de Eduardo Dublán y Comp.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Esquinca Camacho]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eloy]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Recopilación de información sobre la historia de Arriaga, Por amor a nuestra Tierra]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Respetable Logia Simbólica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Everett]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fremont]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Some of the Everetts]]></source>
<year>1916</year>
<publisher-loc><![CDATA[Portland Oregon ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Press of Glass &amp; Prudhomme Co.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fletes Ocón]]></surname>
<given-names><![CDATA[Héctor B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Construyendo la globalización: estado, mercado y actores de las cadenas agroindustriales de mango desde Chiapas]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Autónoma de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Gobierno del Estado de Chiapas</collab>
<source><![CDATA[Censo y División Territorial]]></source>
<year>1910</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Archivo Histórico de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>Gobierno del Estado de Chiapas</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Proyecto de Acuerdo]]></article-title>
<source><![CDATA[Periódico Oficial del Estado]]></source>
<year>1910</year>
<volume>XXVII</volume>
<numero>25</numero>
<issue>25</issue>
<page-range>283-4</page-range><publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Histórico de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<collab>Gobierno del Estado de Chiapas</collab>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Declaración de Municipio Libre]]></article-title>
<source><![CDATA[Periódico Oficial del Estado]]></source>
<year>1915</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Gobierno del Estado de Chiapas</collab>
<source><![CDATA[Quinto Censo de Población]]></source>
<year>1930</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Archivo Histórico de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Gobierno del Estado de Chiapas</collab>
<source><![CDATA[Censo Agrícola y Ganadero del Estado de Chiapas]]></source>
<year>1960</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Archivo Histórico de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Holscher]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lucian]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[The new annalistic: a sketch of a theory of history]]></article-title>
<source><![CDATA[History and theory]]></source>
<year>1997</year>
<volume>36</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>317-35</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kuan]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ming Chen]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Chinos en Latinoamérica]]></source>
<year>1950</year>
<publisher-loc><![CDATA[Costa Rica ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Flasco]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Instituto Nacional para el Federalismo y el Desarrollo Municipal</collab>
<source><![CDATA[Enciclopedia de los Municipios]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Secretaría de Gobernación]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Instituto Nacional de Estadística y Geografía</collab>
<source><![CDATA[Censos Generales de Población]]></source>
<year>1960</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Instituto Nacional de Estadística y Geografía</collab>
<source><![CDATA[Censos Generales de Población]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[López Arévalo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ixtacuy]]></surname>
<given-names><![CDATA[Octavio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Guatemala-Chiapas: Economía y Frontera]]></source>
<year>2015</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Autónoma de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mendoza]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Eduardo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Díaz Bautista]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alejandro]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Evolución de le teoría y de la práctica del análisis económico regional]]></article-title>
<source><![CDATA[Economía regional moderna. Teoría y práctica]]></source>
<year>2006</year>
<page-range>9-38</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[El Colegio de la Frontera Norte]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Molina Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Valente]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Por los rieles de Chiapas. Construcción del Ferrocarril Panamericano]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Sistema Chiapaneco de Radio y Televisión]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ortiz Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[María de los Ángeles]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Propietarios y café en el Soconusco: el Ferrocarril Panamericano]]></article-title>
<source><![CDATA[Siglo XIX]]></source>
<year>1996</year>
<volume>14</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pagola Reyes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Felipe]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Carretera costera Arriaga-Tapachula]]></source>
<year>1952</year>
<conf-name><![CDATA[ VCongreso General Extraordinario de la Federación de Trabajadores del Estado de Chiapas]]></conf-name>
<conf-loc>México </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Peña]]></surname>
<given-names><![CDATA[Moisés T. de la]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Chiapas Económico]]></source>
<year>1951</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Gobierno del Estado de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pimentel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rafael]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Informe]]></source>
<year>1902</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprenta del Gobierno del Estado de Chiapas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pomian]]></surname>
<given-names><![CDATA[Krzystof]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La historia de las estructuras]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[Bilbao ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Secretaría de Comunicaciones y Obras Públicas</collab>
<source><![CDATA[Oficio de traspaso del Pan-Americano al FNM]]></source>
<year>1914</year>
<publisher-loc><![CDATA[Ciudad de México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Archivo General de la Nación, Fondo de la Secretaría de Comunicaciones y Obras Públicas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>SEMARNAP</collab>
<source><![CDATA[Anuario Estadístico de Pesca]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Dirección de Estadística y Registro Pesqueros]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>The Mexican Herald</collab>
<source><![CDATA[The Railway]]></source>
<year>1904</year>
<publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fondo Reservado, Hemeroteca Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Villafuerte Solís]]></surname>
<given-names><![CDATA[Daniel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[García]]></surname>
<given-names><![CDATA[María del Carmen]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Meza]]></surname>
<given-names><![CDATA[Salvador]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La cuestión ganadera y la deforestación. Viejos y nuevos problemas en el trópico y Chiapas]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNICACH-Centro de Estudios Superiores de México y Centroamérica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Viqueira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juan Pedro]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Indios y ladinos, arraigados y migrantes en Chiapas: un esbozo de historia demográfica de larga duración]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Villafuerte]]></surname>
<given-names><![CDATA[Daniel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[García]]></surname>
<given-names><![CDATA[María del Carmen]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Migraciones en el sur de México y Centroamérica]]></source>
<year>2008</year>
<page-range>275-322</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNICACH]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Wise a Thompsom</collab>
<source><![CDATA[Informe de ingresos 1909-1910]]></source>
<year>1910</year>
<publisher-loc><![CDATA[Puebla de los Ángeles, Puebla ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Museo Nacional de los Ferrocarriles]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[d&#8217;Argence Morell]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alfredo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tuxtla Gutiérrez ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Aceituno]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2016</year>
<publisher-loc><![CDATA[Tonalá, Chiapas ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
