<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1405-9940</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos de cardiología de México]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Arch. Cardiol. Méx.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1405-9940</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Nacional de Cardiología Ignacio Chávez]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1405-99402006000100011</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Enfermedad de Kawasaki, conceptos sobre la cirugía de revascularización coronaria en edad pediátrica]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Kawasaki's disease, current concepts of coronary revascularization surgery in the pediatric poblation]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cervantes-Salazar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Luis]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Calderón-Colmenero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juan]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[García-Montes]]></surname>
<given-names><![CDATA[José A]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Patiño Bahena]]></surname>
<given-names><![CDATA[Emilia J]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[González Pacheco]]></surname>
<given-names><![CDATA[Héctor]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Soule Egea]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mauricio]]></given-names>
</name>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ramírez-Marroquín]]></surname>
<given-names><![CDATA[Samuel]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Instituto Nacional de Cardiología Ignacio Chávez  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[México, D.F. ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2006</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2006</year>
</pub-date>
<volume>76</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>75</fpage>
<lpage>79</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1405-99402006000100011&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1405-99402006000100011&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1405-99402006000100011&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[La enfermedad de Kawasaki ha rebasado en muchos países a la fiebre reumática como primera causa de cardiopatía adquirida en la edad pediátrica. Tal vez la complicación más grave de la enfermedad es la afección coronaria que se manifiesta en forma de aneurismas de diversos tamaños que característicamente pueden presentar regresión y condicionar estenosis coronaria. Tanto el manejo de los eventos coronarios agudos como los crónicos en la edad pediátrica se basó en un inicio en la extrapolación de los conocimientos adquiridos del manejo de la cardiopatía isquémica aterosclerosa del adulto. Conforme se ha tenido mayor conocimiento y experiencia en el manejo de la enfermedad se han delineado conductas más apropiadas y acordes con la fisio- y etio-patogenia de la enfermedad. Apoyándonos en la presentación de un caso clínico, presentamos nuestra conducta de manejo en pacientes pediátricos con enfermedad de Kawasaki y compromiso coronario que condiciona isquemia miocárdica.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Kawasaki's disease is by now the first cause of pediatric acquired cardiopathies in many countries, even more than rheumatic fever. Probably the most common complication of this disease is coronary affection, which often causes stenosis. Treatment of the acute and chronic coronary events in children is based on the knowledge acquired from the disease in adults. The increasing experience in pediatric patients with this pathology has led to better ways of handling and treating this disease.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Enfermedad de Kawasaki]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Aneurismas coronarios]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Revascularización miocárdica]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Kawasaki's disease]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Coronary aneurysms]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Myocardial revascularization]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="justify"><font face="verdana" size="4">Comunicaciones breves</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b><i>Enfermedad de Kawasaki, conceptos sobre la cirug&iacute;a de revascularizaci&oacute;n coronaria en edad pedi&aacute;trica</i></b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>Kawasaki's disease, current concepts of coronary revascularization surgery in the pediatric poblation</b></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Jorge Luis Cervantes&#150;Salazar,* Juan Calder&oacute;n&#150;Colmenero,* Jos&eacute; A Garc&iacute;a&#150;Montes,* Emilia J Pati&ntilde;o Bahena,* H&eacute;ctor Gonz&aacute;lez Pacheco,* Mauricio Soule Egea,* Samuel Ram&iacute;rez&#150;Marroqu&iacute;n*</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>* Servicio de Cardiolog&iacute;a Pedi&aacute;trica y Cirug&iacute;a de Cardiopat&iacute;as Cong&eacute;nitas. Instituto Nacional de Cardiolog&iacute;a "Ignacio Ch&aacute;vez". M&eacute;xico, D.F.</i></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Correspondencia:    <br> </b><i>Dr. Jorge Luis Cervantes Salazar    <br> Servicio de Cirug&iacute;a de Cardiopat&iacute;as Cong&eacute;nitas, Instituto Nacional de Cardiolog&iacute;a "Ignacio Ch&aacute;vez"    <br> (INCICH, Juan Badiano No. 1, 5to Piso, Col. Secci&oacute;n XVI, Tlalpan 14080 M&eacute;xico, D.F.)    <br> Tel&eacute;fono y fax: 5573 1649    <br> E&#150;mail: <a href="mailto:jlcersa@yahoo.com.mx">jlcersa@yahoo.com.mx</a></i></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Recibido: 15 de septiembre de 2005    <br> Aceptado: 18 de noviembre de 2005</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Resumen</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La enfermedad de Kawasaki ha rebasado en muchos pa&iacute;ses a la fiebre reum&aacute;tica como primera causa de cardiopat&iacute;a adquirida en la edad pedi&aacute;trica. Tal vez la complicaci&oacute;n m&aacute;s grave de la enfermedad es la afecci&oacute;n coronaria que se manifiesta en forma de aneurismas de diversos tama&ntilde;os que caracter&iacute;sticamente pueden presentar regresi&oacute;n y condicionar estenosis coronaria. Tanto el manejo de los eventos coronarios agudos como los cr&oacute;nicos en la edad pedi&aacute;trica se bas&oacute; en un inicio en la extrapolaci&oacute;n de los conocimientos adquiridos del manejo de la cardiopat&iacute;a isqu&eacute;mica aterosclerosa del adulto. Conforme se ha tenido mayor conocimiento y experiencia en el manejo de la enfermedad se han delineado conductas m&aacute;s apropiadas y acordes con la fisio&#150; y etio&#150;patogenia de la enfermedad. Apoy&aacute;ndonos en la presentaci&oacute;n de un caso cl&iacute;nico, presentamos nuestra conducta de <i>manejo </i>en pacientes pedi&aacute;tricos con enfermedad de Kawasaki y compromiso coronario que condiciona isquemia mioc&aacute;rdica.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Palabras clave: </b>Enfermedad de Kawasaki. Aneurismas coronarios. Revascularizaci&oacute;n mioc&aacute;rdica.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Summary</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Kawasaki's disease is by now the first cause of pediatric acquired cardiopathies in many countries, even more than rheumatic fever. Probably the most common complication of this disease is coronary affection, which often causes stenosis. Treatment of the acute and chronic coronary events in children is based on the knowledge acquired from the disease in adults. The increasing experience in pediatric patients with this pathology has led to better ways of handling and treating this disease.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Key words: </b>Kawasaki's disease. Coronary aneurysms. Myocardial revascularization.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Introducci&oacute;n</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La enfermedad de Kawasaki es una vasculitis autolimitada de etiolog&iacute;a desconocida que afecta fundamentalmente a lactantes y preescolares, caracterizada por lesiones relevantes en piel, mucosas, ganglios linf&aacute;ticos, articulaciones, pero sobre todo coraz&oacute;n, manifest&aacute;ndose como aneurismas coronarios, los cuales condicionan desde isquemia hasta infarto del miocardio o bien muerte s&uacute;bita.<sup>1</sup></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">El manejo de la enfermedad coronaria en pacientes con enfermedad de Kawasaki depende de la severidad de la lesi&oacute;n coronaria. No se cuenta con estudios prospectivos que puedan guiar al cl&iacute;nico para elegir el tratamiento ideal, sin embargo las recomendaciones se basan en el conocimiento profundo de la fisiopatolog&iacute;a y de la extrapolaci&oacute;n de la cardiopat&iacute;a isqu&eacute;mica del adulto, es por ello la importancia de presentar la estrategia de tratamiento aplicada en un paciente pedi&aacute;trico con enfermedad de Kawasaki.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La enfermedad de Kawasaki ha rebasado en varios pa&iacute;ses a la fiebre reum&aacute;tica como primera causa de cardiopat&iacute;a adquirida en la edad pedi&aacute;trica. El diagn&oacute;stico temprano permitir&aacute; un manejo adecuado con la finalidad de reducir la inflamaci&oacute;n de la pared de las arterias coronarias, de prevenir la trombosis coronaria y el de mantener en observaci&oacute;n y tratamiento a aquellos individuos que desarrollaron alteraciones coronarias como el aneurisma, los cuales deben ser sujetos de manejo con miras a la prevenci&oacute;n de isquemia o infarto del miocardio.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">A continuaci&oacute;n presentamos el caso de un paciente pedi&aacute;trico con isquemia mioc&aacute;rdica secundaria a enfermedad de Kawasaki y la conducta de manejo del mismo.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Caso cl&iacute;nico</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Paciente masculino de 14 a&ntilde;os de edad que a los 6 a&ntilde;os present&oacute; fiebre persistente varios d&iacute;as, ataque al estado general, n&aacute;usea, v&oacute;mito y diarrea. Se estableci&oacute; el diagn&oacute;stico de enfermedad de Kawasaki, se control&oacute; el cuadro agudo y se egres&oacute; al enfermo con prescripci&oacute;n de &aacute;cido acetilsalic&iacute;lico. A los 8 a&ntilde;os de edad, como parte del seguimiento se realiz&oacute; cateterismo card&iacute;aco que document&oacute; dilataciones coronarias. Se efectu&oacute; tambi&eacute;n un estudio de medicina nuclear que no demostr&oacute; la existencia de isquemia. Por eso se decidi&oacute; continuar el tratamiento con manejo m&eacute;dico.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ingres&oacute; a nuestra instituci&oacute;n por presentar dolor en brazo izquierdo de 20 minutos de duraci&oacute;n seguido de dolor precordial de tipo punzante intensidad 10/10 con duraci&oacute;n de 15 minutos acompa&ntilde;ado de diaforesis. El electrocardiograma de ingreso mostr&oacute; una posici&oacute;n card&iacute;aca vertical, ondas T prominentes en DI y aVL, desnivel negativo del segmento ST en aVF, V2 y V3, ST elevado en DI y aVL y ondas T acuminadas en V3. Mostraba asimismo datos de bloqueo derecho perif&eacute;rico (bloqueo de la subdivisi&oacute;n posterior derecha) <i><a href="#f1">(Fig. 1)</a>. </i>Se diagnostic&oacute; infarto agudo del miocardio anterolateral alto. Se encontr&oacute; troponina de 0.4, CPK 256 con fracci&oacute;n MB de 20. Se inici&oacute; as&iacute; tromb&oacute;lisis con 9 horas de retraso mediante alteplase. Se observaron, por ende, datos electrocardiogr&aacute;ficos de reperfusi&oacute;n <i><a href="#f2">(Fig. 2)</a>. </i>Dicha figura exhibe complejos QS en DI, desnivel positivo convexo de ST con discreta negatividad de T en DI y aVL, complejos qrs en V2, ST discretamente elevado en V5 y V6, T negativa y de ramas sim&eacute;tricas en V4 y aVL. Tales datos sugieren un infarto anterolateral con isquemia subepic&aacute;rdica. Existe adem&aacute;s bradicardia sinusal (54 latidos por minuto).</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f1"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/acm/v76n1/a11f1.jpg"></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f2"></a></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/acm/v76n1/a11f2.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El ecocardiograma de ingreso demostr&oacute; dilataci&oacute;n del segmento proximal de la coronaria izquierda de 8 mm y del segmento proximal de la coronaria derecha de 9 mm.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">A las 36 horas de su ingreso se realiz&oacute; una coronariograf&iacute;a que report&oacute; tronco izquierdo sin lesiones angiogr&aacute;ficas, arteria descendente anterior con dilataci&oacute;n aneurism&aacute;tica y trombos internos en su porci&oacute;n proximal, pero sin lesiones distales, arteria circunfleja sin lesiones, coronaria derecha aneurism&aacute;tica en su segmento proximal y con m&uacute;ltiples dilataciones aneurism&aacute;ticas de menor tama&ntilde;o en todo su trayecto <i><a href="#f3">(Figs. 3</a> <a href="#f4">y 4)</a>. </i>El estudio de medicina nuclear revel&oacute; un infarto transmural del &aacute;pex y de la porci&oacute;n apical de la regi&oacute;n anterolateral pero no transmural en los tercios medio y basal con ligera isquemia residual <i><a href="#f5">(Fig. 5)</a>. </i>Se realiz&oacute; asimismo estudio PET que demostr&oacute; la existencia de tejido viable en las porciones laterales y apicales. Por lo tanto, se llev&oacute; al enfermo a cirug&iacute;a de revascularizaci&oacute;n coronaria con injertos pediculados de arterias mamarias derecha e izquierda a la coronaria derecha y a la descendente anterior respectivamente. El enfermo evolucion&oacute; en forma satisfactoria en el per&iacute;odo postquir&uacute;rgico, y sali&oacute; de la terapia intensiva a las 48 h de operado y del hospital a los 7 d&iacute;as del postoperatorio. Se mantiene en vigilancia, asintom&aacute;tico, en clase funcional I.</font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f3"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/acm/v76n1/a11f3.jpg"></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f4"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/acm/v76n1/a11f4.jpg"></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><a name="f5"></a></font></p>     <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/acm/v76n1/a11f5.jpg"></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Discusi&oacute;n</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La enfermedad de Kawasaki ha rebasado en varios pa&iacute;ses a la fiebre reum&aacute;tica como primera causa de cardiopat&iacute;a adquirida en la edad pedi&aacute;trica. El diagn&oacute;stico temprano permite un manejo adecuado con la finalidad de reducir la inflamaci&oacute;n de la pared de las arterias coronarias, de prevenir la trombosis coronaria y el de mantener en observaci&oacute;n y tratamiento a aquellos individuos que desarrollaron alteraciones coronarias como el aneurisma, los cuales deben ser sujetos de manejo con miras a la prevenci&oacute;n de isquemia o infarto del miocardio.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El tratamiento de los eventos coronarios agudos en la enfermedad de Kawasaki a&uacute;n no est&aacute; completamente establecido y muchas de las conductas seguidas en estos pacientes son extrapoladas del manejo que se aplica a los pacientes adultos con cardiopat&iacute;a isqu&eacute;mica aterosclerosa. Es necesario resaltar que la oclusi&oacute;n coronaria en adultos con aterosclerosis implica la ruptura de la placa con exposici&oacute;n de la membrana basal del endotelio y la activaci&oacute;n del sistema de coagulaci&oacute;n muy diferente a la enfermedad de Kawasaki en la cual se presenta edema y necrosis del m&uacute;sculo liso, as&iacute; como fragmentaci&oacute;n de la l&aacute;mina interna y externa que finalmente condicionan el desarrollo de aneurismas coronarios. En esta etapa, la isquemia se presenta por trombosis dentro de la luz del aneurisma y es el mecanismo por el cual se puede presentar isquemia en la fase aguda de la enfermedad. Entre uno y dos meses despu&eacute;s de la fase aguda se hacen menos manifiestas las c&eacute;lulas inflamatorias y se observa la formaci&oacute;n de tejido conectivo fibroso, la &iacute;ntima prolifera, se engrosa y finalmente se vuelve esten&oacute;tica.<sup>8</sup></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Kato y colaboradores,<sup>2</sup> se&ntilde;alan que la mayor&iacute;a de los infartos mioc&aacute;rdicos se presentan durante el primer a&ntilde;o de la enfermedad y s&oacute;lo el 27% se presentan despu&eacute;s de este per&iacute;odo. De los pacientes que sufren un infarto al miocardio como secuela de enfermedad de Kawasaki, el 22% fallecen en el primer ataque y de los sobrevivientes el 16% presentan un segundo ataque.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En el tratamiento del evento isqu&eacute;mico agudo se han utilizado estreptoquinasa y activador tisular del plasmin&oacute;geno como medicamentos para restablecer la perfusi&oacute;n coronaria, disminuir la lesi&oacute;n mioc&aacute;rdica y mejorar la sobrevida con resultados variables. Esta conducta de manejo se ha aplicado extrapolando los conocimientos de la enfermedad coronaria aterosclerosa y como ya se mencion&oacute; la fisiopatolog&iacute;a en la enfermedad de Kawasaki es completamente distinta por lo que no podemos asegurar que este tipo de manejo sea el ideal para la poblaci&oacute;n con enfermedad de Kawasaki.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">En las lesiones cr&oacute;nicas que condicionan isquemia mioc&aacute;rdica se ha utilizado el tratamiento intervencionista con angioplast&iacute;a con bal&oacute;n y la colocaci&oacute;n de stents. La casu&iacute;stica es peque&ntilde;a y su indicaci&oacute;n se considera cuando hay lesiones en segmentos cortos y &uacute;nicas, casos muy raros en estos pacientes ya que la mayor&iacute;a de ellos presentan lesiones m&uacute;ltiples en todo el trayecto del &aacute;rbol coronario.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La cirug&iacute;a de revascularizaci&oacute;n coronaria en pacientes con enfermedad de Kawasaki se realiz&oacute; por primera vez en 1975 con hemoductos venosos por Kitamura y colaboradores.<sup>3</sup> Los resultados a largo plazo en la permeabilidad de los hemoductos venosos en esta enfermedad son malos. Se ha reportado obstrucci&oacute;n de estos hemoductos desde el primer a&ntilde;o postoperatorio.<sup>4 </sup>Por esta raz&oacute;n, en la actualidad, para aquellos pacientes que ameriten cirug&iacute;a de revascularizaci&oacute;n la elecci&oacute;n deben ser los hemoductos arteriales pediculados.<sup>5</sup></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Otro punto importante a considerar es el momento de la indicaci&oacute;n quir&uacute;rgica de la revascularizaci&oacute;n coronaria en este tipo de pacientes. Nosotros basamos nuestra indicaci&oacute;n en las siguientes consideraciones. 1) El tama&ntilde;o de los aneurismas. Est&aacute; bien establecido que aquellos aneurismas menores de 8 mm de di&aacute;metro pueden llegar a tener regresi&oacute;n hasta en un lapso de 2 a&ntilde;os posterior al evento agudo<sup>6</sup> y &eacute;ste es un fen&oacute;meno caracter&iacute;stico de la vasculitis de Kawasaki descrito por primera vez en 1975.<sup>7</sup> Al momento de la regresi&oacute;n, la mayor&iacute;a de los pacientes no presentan estenosis en el &aacute;rbol coronario, pero algunos de ellos pueden llegar a desarrollar estenosis<sup>8</sup> que pueden condicionar isquemia, por lo que la vigilancia de estos pacientes posterior a la regresi&oacute;n de los aneurismas debe mantenerse en forma estrecha. 2) Los aneurismas gigantes (mayores de 8 mm o 4 veces m&aacute;s del di&aacute;metro normal de las arterias coronarias). Menos de la mitad de ellos presentar&aacute;n regresi&oacute;n.<sup>6</sup> Aunado a lo anterior, el riesgo de estenosis a la regresi&oacute;n es mayor. Kato y colaboradores<sup>6</sup> en una serie de 594 pacientes demostraron la presencia de aneurismas gigantes en el 4% de los pacientes (26 en total). De ellos, 12 desarrollaron obstrucci&oacute;n o estenosis, de &eacute;stos, 8 pacientes desarrollaron en alg&uacute;n momento infarto mioc&aacute;rdico y el 50% falleci&oacute; en este evento.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">El manejo de los aneurismas tambi&eacute;n se ha prestado a debate. Hay autores que han propuesto que el aneurisma debe ser ligado o realizarse aneurismorrafia para prevenir su ruptura.<sup>9</sup> Otros autores, como el Dr. Yamauchi,<sup>10</sup> mencionan que basta con realizar la revascularizaci&oacute;n coronaria distal al aneurisma y la competencia de flujo lograr&aacute; la regresi&oacute;n total del aneurisma como &eacute;l lo ha demostrado angiogr&aacute;ficamente. Nosotros adoptamos esta &uacute;ltima postura.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La cirug&iacute;a debe realizarse preferentemente antes de que se presente el infarto del miocardio o que la isquemia condicione falla venticular. Est&aacute; bien establecido en an&aacute;lisis multivariados que el &uacute;nico predictor del deterioro de la funci&oacute;n ventricular es el momento de la cirug&iacute;a.<sup>10</sup></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Una &uacute;ltima consideraci&oacute;n importante es el riesgo de estos pacientes de desarrollar aterosclerosis temprana como consecuencia de la lesi&oacute;n endotelial secundaria a la vasculitis.<sup>1112</sup> De ah&iacute; que se realce la importancia del seguimiento estrecho de estos pacientes y el control de los factores de riesgo coronario para aterosclerosis.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Conclusiones</b></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La enfermedad de Kawasaki se ha venido presentando cada vez con m&aacute;s frecuencia y en algunos pa&iacute;ses ya rebasa a la fiebre reum&aacute;tica como primera causa de cardiopat&iacute;a adquirida en la infancia. Su diagn&oacute;stico temprano har&aacute; que puedan detectarse en su etapa inicial las complicaciones propias de la enfermedad y tratarse en forma adecuada para evitar la muerte de estos pacientes a mediano y largo plazo. Ellos pueden desarrollar lesiones aterosclerosas en edad temprana, motivo por el cual el seguimiento y la prevenci&oacute;n secundaria son de suma importancia.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Referencias</b></font></p>     <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">1. Kushner HI, Burns JC, Bastian JF, Turnere CH: <i>The histories of Kawasaki's disease. </i>Progress in Pediatrics Cardiology 2004; 19: 91 97.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046162&pid=S1405-9940200600010001100001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">2. Kato H, Ichinose E, Kawasaki's T: <i>Myocardial infarction in Kawasaki disease: clinical analysis in 195 cases. </i>J Pediatr 1986; 108: 923&#150;27.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046163&pid=S1405-9940200600010001100002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">3. Kitamura S, Kawashima Y, Miyamoto K, Kabayashi T, Matsuda H: <i>Multiple coronary artery aneurysms resulting in myocardial infarction in a young man: treatment by double aorto&#150;coronary saphenous vein bypass grafting. </i>J Thorac Cardiovasc Surg 1975; 70: 290&#150;7.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046164&pid=S1405-9940200600010001100003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">4. Suma K, Takeuchi K, Shiroma T, Tsuji T, Inoue K, Yoshikawa T, et al: <i>Early and late postoperative studies in coronary arterial lesions resulting from Kawasaki's disease in children. </i>J Thorac Cardiovasc Surg 1982; 84: 224&#150;9.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046165&pid=S1405-9940200600010001100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">5. Yoshikawa Y, Yagihara T, Kameda Y, Taniguchi S, Tsuda E, Kawahira Y, et al. <i>Results of surgical treatments in patients with coronary&#150;arterial obstructive disease after Kawasaki's disease. </i>Eur J Cardiothorac Surg 2000; 17: 515&#150;19.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046166&pid=S1405-9940200600010001100005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">6. Kato H, Sugimura T, Akagi T, Sato N, Hashino K, Maeno Y, et al: <i>Long&#150;term consequences of Kawasaki's disease. A 10 to 21 year follow&#150;up </i><i>study of 594 patients. </i>Circulation 1996; 94(6): 1379&#150;1385.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046167&pid=S1405-9940200600010001100006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">7. Kato H, Koike S, Yamamoto M, Ito Y, Yano E: <i>Coronary aneurysms in infants and young children with acute febrile mucocutaneous lymph node syndrome. </i>J Pediatr 1975; 86: 892&#150;898.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046168&pid=S1405-9940200600010001100007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">8. Suzuki A,KamiyaT,Arakaki Y,Kinoshita Y,Kimura K: <i>Fate of coronary arterial aneurysms in Kawasaki's disease. Am J Cardiol </i>1994; 74: 822&#150;824.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046169&pid=S1405-9940200600010001100008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">9. Kato H, Ichinose E, Yoshioka F, Takechi T, Matsunaga S, Suzuki K, et al. <i>Fate of coronary aneurysms in Kawasaki's disease: serial coronary angiography and long&#150;term follow&#150;up study. </i>Am J Cardiol 1982; 49: 1758&#150;66.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046170&pid=S1405-9940200600010001100009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">10. Yamauchi H, Ochi M, Fujii M, Hinokiyama K, Ohmori H, Sasaki T: <i>Optimal time of surgical treatment for Kawasaki coronary artery disease. </i>J Nippon Med Sch 2004; 71(4): 279&#150;86.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046171&pid=S1405-9940200600010001100010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">11. Sasaguri Y, Kato H: <i>Regression of aneurysms in Kawasaki's disease: a pathologic study. </i>J Pediatr 1982; 100: 225&#150;231.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046172&pid=S1405-9940200600010001100011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">12. Sugimura T, Kato H, Inoue O, Fukuda T, Sato N, Ishii M, et al: <i>Intravascular ultrasound of coronary arteries in children: assessment of the wall morphology and the lumen after Kawasaki's disease. </i>Circulation 1994; 89: 258&#150;265.</font>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=1046173&pid=S1405-9940200600010001100012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kushner]]></surname>
<given-names><![CDATA[HI]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Burns]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bastian]]></surname>
<given-names><![CDATA[JF]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Turnere]]></surname>
<given-names><![CDATA[CH]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The histories of Kawasaki's disease]]></article-title>
<source><![CDATA[Progress in Pediatrics Cardiology]]></source>
<year>2004</year>
<numero>19</numero>
<issue>19</issue>
<page-range>91 97</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ichinose]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kawasaki's]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Myocardial infarction in Kawasaki disease: clinical analysis in 195 cases]]></article-title>
<source><![CDATA[J Pediatr]]></source>
<year>1986</year>
<numero>108</numero>
<issue>108</issue>
<page-range>923-27</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kitamura]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kawashima]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Miyamoto]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kabayashi]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Matsuda]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Multiple coronary artery aneurysms resulting in myocardial infarction in a young man: treatment by double aorto-coronary saphenous vein bypass grafting]]></article-title>
<source><![CDATA[J Thorac Cardiovasc Surg]]></source>
<year>1975</year>
<numero>70</numero>
<issue>70</issue>
<page-range>290-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Suma]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Takeuchi]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shiroma]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Tsuji]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Inoue]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yoshikawa]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Early and late postoperative studies in coronary arterial lesions resulting from Kawasaki's disease in children]]></article-title>
<source><![CDATA[J Thorac Cardiovasc Surg]]></source>
<year>1982</year>
<numero>84</numero>
<issue>84</issue>
<page-range>224-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Yoshikawa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yagihara]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kameda]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Taniguchi]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Tsuda]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kawahira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Results of surgical treatments in patients with coronary-arterial obstructive disease after Kawasaki's disease]]></article-title>
<source><![CDATA[Eur J Cardiothorac Surg]]></source>
<year>2000</year>
<numero>17</numero>
<issue>17</issue>
<page-range>515-19</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sugimura]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Akagi]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sato]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hashino]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Maeno]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Long-term consequences of Kawasaki's disease: A 10 to 21 year follow-up study of 594 patients]]></article-title>
<source><![CDATA[Circulation]]></source>
<year>1996</year>
<volume>94</volume>
<numero>6</numero>
<issue>6</issue>
<page-range>1379-1385</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Koike]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yamamoto]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ito]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yano]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Coronary aneurysms in infants and young children with acute febrile mucocutaneous lymph node syndrome]]></article-title>
<source><![CDATA[J Pediatr]]></source>
<year>1975</year>
<numero>86</numero>
<issue>86</issue>
<page-range>892-898</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Suzuki]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kamiya]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Arakaki]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kinoshita]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kimura]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Fate of coronary arterial aneurysms in Kawasaki's disease]]></article-title>
<source><![CDATA[Am J Cardiol]]></source>
<year>1994</year>
<numero>74</numero>
<issue>74</issue>
<page-range>822-824</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ichinose]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yoshioka]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Takechi]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Matsunaga]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Suzuki]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Fate of coronary aneurysms in Kawasaki's disease: serial coronary angiography and long-term follow-up study]]></article-title>
<source><![CDATA[Am J Cardiol]]></source>
<year>1982</year>
<numero>49</numero>
<issue>49</issue>
<page-range>1758-66</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Yamauchi]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ochi]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fujii]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hinokiyama]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ohmori]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sasaki]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Optimal time of surgical treatment for Kawasaki coronary artery disease]]></article-title>
<source><![CDATA[J Nippon Med Sch]]></source>
<year>2004</year>
<volume>71</volume>
<numero>4</numero>
<issue>4</issue>
<page-range>279-86</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sasaguri]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Regression of aneurysms in Kawasaki's disease: a pathologic study]]></article-title>
<source><![CDATA[J Pediatr]]></source>
<year>1982</year>
<numero>100</numero>
<issue>100</issue>
<page-range>225-231</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sugimura]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Inoue]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fukuda]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sato]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ishii]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Intravascular ultrasound of coronary arteries in children: assessment of the wall morphology and the lumen after Kawasaki's disease]]></article-title>
<source><![CDATA[Circulation]]></source>
<year>1994</year>
<numero>89</numero>
<issue>89</issue>
<page-range>258-265</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
