<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1405-2253</journal-id>
<journal-title><![CDATA[América Latina en la historia económica]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Am. Lat. Hist. Econ]]></abbrev-journal-title>
<issn>1405-2253</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Investigaciones Dr. José María Luis Mora]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1405-22532021000200003</article-id>
<article-id pub-id-type="doi">10.18232/alhe.1125</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A capital paulista, suas águas e seu espaço (1890-1940): diferentes ações, um sentido]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The capital of São Paulo, its waters and its space (1890-1940): different actions, one way]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fabio Alexandre dos]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="Aff"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="Af1">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal de São Paulo  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Diadema ]]></addr-line>
<country>Brazil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2021</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2021</year>
</pub-date>
<volume>28</volume>
<numero>2</numero>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1405-22532021000200003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1405-22532021000200003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1405-22532021000200003&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Resumo Pode-se afirmar que se formou na cidade de São Paulo um "sentido de atuação" urbana constituído por uma orientação privada nas primeiras décadas do século XX? Essa é a hipótese desta reflexão que busca interpretar intervenções públicas e privadas sobre a cidade tendo como eixo norteador as águas, em especial as utilizadas para geração de energia. Isto posto, o objetivo que fundamenta este artigo é apreender a relação e os legados de empresas e agentes públicos na construção desse possível sentido de ocupação urbana que gerou um caráter elitista, excludente e privatista do espaço público. Para isso, são analisados documentos públicos e privados, jornais, além de um balanço historiográfico sobre os temas tratados.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Abstract Can it be said that an urban "sense of action" was formed in the city of São Paulo, constituted by a private orientation in the first decades of the twentieth century? This is the hypothesis of this reflection that seeks to interpret public and private interventions on the city having as its guiding axis the waters, especially those used for power generation. That said, the objective behind this article is to grasp the relationship and legacies of companies and public agents in the construction of this possible sense of urban occupation that generated an elitist, exclusionary and privatist character of public space. For this, public and private documents, newspapers, as well as a historiographical balance on the treated subjects are analyzed.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[São Paulo (cidade)]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[urbanização]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[águas]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[mercadoria]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[São Paulo (city)]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[urbanization]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[waters]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[public space]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[commodity]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[N36]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[N96]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[O54]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ab&#8217;Sáber]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[O sítio urbano de São Paulo]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Azevedo]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A cidade de São Paulo: Estudos de geografia urbana]]></source>
<year>1958</year>
<page-range>169-245</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ackerman]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Billings and water power Brazil]]></source>
<year>1953</year>
<publisher-loc><![CDATA[Nova York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[America Society of Civil Engineers]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alvim]]></surname>
<given-names><![CDATA[Z. M. F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Corrêa]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A água no olhar da história]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Secretaria do Meio Ambiente]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arasawa]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Uma cidade-capital: Práticas e estratégicas no campo urbanístico de São Paulo (1910-1945)]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Odália]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Caldeira]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. R. de C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História do estado de São Paulo: A formação da unidade paulista]]></source>
<year>2010</year>
<page-range>343-63</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora UNESP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bacelli]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A presença da Companhia City em São Paulo e a implantação do primeiro bairro-jardim]]></source>
<year>1982</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bartalini]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A trama capilar das águas na visão cotidiana da paisagem]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista USP]]></source>
<year>2006</year>
<numero>70</numero>
<issue>70</issue>
<page-range>88-97</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Berman]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tudo que é sólido desmancha no ar: A aventura da modernidade]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bovo]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Desenvolvimento econômico e urbanização. Influência do capital inglês na estrutura urbana de São Paulo]]></source>
<year>1974</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Câmara dos Deputados do Estado de São Paulo</collab>
<source><![CDATA[Projecto de Lei no 74 de 1927 que concede favores à The São Paulo Tramway Light and Power Company Limited]]></source>
<year>1927</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Campos]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os rumos da cidade: Urbanismo e modernização em São Paulo]]></source>
<year>2002</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[senac]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Castro]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As empresas estrangeiras no Brasil: 1860-1913]]></source>
<year>1979</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Zahar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chalhoub]]></surname>
<given-names><![CDATA[S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cidade febril: Cortiços e epidemias na corte imperial]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Corrêa]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. S.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Historiadores e cronistas e a paisagem da colônia Brasil]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de História]]></source>
<year>2006</year>
<volume>26</volume>
<numero>51</numero>
<issue>51</issue>
<page-range>63-87</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Costa]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O ideário urbano paulista na virada do século: O engenheiro Theodoro Sampaio e as questões territoriais e urbanas modernas (1886-1903)]]></source>
<year>2003</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Carlos ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[RiMa Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Costa]]></surname>
<given-names><![CDATA[W.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A questão fiscal na transformação republicana: Continuidade e descontinuidade]]></article-title>
<source><![CDATA[Economia e Sociedade]]></source>
<year>1998</year>
<numero>10</numero>
<issue>10</issue>
<page-range>141-73</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Custódio]]></surname>
<given-names><![CDATA[V.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Escassez de água e inundações na região metropolitana de São Paulo]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Humanitas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Elias]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O processo civilizador: Uma história dos costumes]]></source>
<year>1994</year>
<volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Zahar]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ferla]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. A. D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Atique]]></surname>
<given-names><![CDATA[F.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Morais]]></surname>
<given-names><![CDATA[D. D. S.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Yamamoto]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rosin]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Moraes]]></surname>
<given-names><![CDATA[A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A enchente de 1929 na cidade de São Paulo: Memória, história e novas abordagens de pesquisa]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista do Arquivo Geral da Cidade do Rio de Janeiro]]></source>
<year>2014</year>
<numero>8</numero>
<issue>8</issue>
<page-range>149-66</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Freitag]]></surname>
<given-names><![CDATA[B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Teorias da cidade]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Furtado]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação econômica do Brasil]]></source>
<year>1953</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de Brasília]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gouveia]]></surname>
<given-names><![CDATA[I. C. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A cidade de São Paulo e seus rios: Uma história repleta de paradoxos]]></article-title>
<source><![CDATA[Confins]]></source>
<year>2016</year>
<numero>27</numero>
<issue>27</issue>
<page-range>1-19</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Harvey]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A produção capitalista do espaço]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Annablume]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Harvey]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os limites do capital]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Boitempo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hobsbawm]]></surname>
<given-names><![CDATA[E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A era dos Imperios (1875-1914)]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Iannone]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Evolução do setor elétrico paulista]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jorge]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tietê, o rio que a cidade perdeu: São Paulo, 1890-1940]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Alameda]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[Jornal Folha de S. Paulo]]></source>
<year>1964</year>
<page-range>8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="">
<source><![CDATA[Jornal O Estado de S. Paulo]]></source>
<year>1957</year>
<page-range>9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lérias]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Encilhamento e a cidade de São Paulo, 1890-1891]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Maffey]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A Light e o controle das enchentes]]></article-title>
<source><![CDATA[História e Energia]]></source>
<year>1995</year>
<numero>5</numero>
<issue>5</issue>
<page-range>72-85</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marques]]></surname>
<given-names><![CDATA[L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Capitalismo e colapso ambiental]]></source>
<year>2018</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edunicamp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Martinez]]></surname>
<given-names><![CDATA[P. H.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História ambiental no Brasil: Pesquisa e ensino]]></source>
<year>2006</year>
<volume>30</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cortez]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[McDowall]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Light: A história da empresa que modernizou o Brasil]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ediouro Publicações]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mehrtens]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Public and private, national and international: Crossed paths in São Paulo&#8217;s process of urban consolidation, 1900-1940]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Randeraad]]></surname>
<given-names><![CDATA[N.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formation and Transfer of Municipal Administraive Knowledge]]></source>
<year>2003</year>
<page-range>13-39</page-range><publisher-loc><![CDATA[Baden-Baden ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Jahrbuch für Europäische Verwaltungsgeschichte]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Merhy]]></surname>
<given-names><![CDATA[E. E.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O capitalismo e a saúde pública: A emergência das práticas sanitárias no estado de São Paulo]]></source>
<year>1987</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Papirus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Needell]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Belle époque tropical: Sociedade e cultura de elite no Rio de Janeiro na virada do século]]></source>
<year>1993</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pádua]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[As bases teóricas da história ambiental]]></article-title>
<source><![CDATA[Estudos Avançados]]></source>
<year>2010</year>
<volume>24</volume>
<numero>68</numero>
<issue>68</issue>
<page-range>81-101</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pontes]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Pinheiros: Do rio ao canal]]></article-title>
<source><![CDATA[História e Energia]]></source>
<year>1995</year>
<numero>5</numero>
<issue>5</issue>
<page-range>1-15</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Prado]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação do Brasil contemporâneo]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brasiliense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Romero]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. L.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[América latina: as cidades e as idéias]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal do Rio de Janeiro]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Saes]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Conflitos do capital: Light versus CBEE na formação do capitalismo brasileiro, 1898-1927]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Bauru ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da Universidade do Sagrado Coração]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Saes]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. A. M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A grande empresa de serviços públicos na economia cafeeira 1850-1930]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hucitec]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Saes]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. A. M.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Szmrecsányi]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[El papel de los bancos extrangeiros em la industrialización inicial de São Paulo]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Marichal]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Las inversiones extranjeras en América Latina, 1850-1930: Nuevos debates y problemas en historia económica comparada]]></source>
<year>1995</year>
<page-range>230-43</page-range><publisher-loc><![CDATA[México ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fondo de Cultura Económica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Domando águas: salubridade e ocupação do espaço na cidade de São Paulo, 1875-1930]]></source>
<year>2011</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Alameda/ Fapesp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[As inundações na região central da cidade de São Paulo: dinâmicas e significações (1850-1922)]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Jorge]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cidades paulistas. Estudos de história ambiental urbana]]></source>
<year>2015</year>
<page-range>37-71</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Alameda]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Intervenções sobre o rio Pinheiros e a incorporação do espaço urbano nas primeiras décadas do século xx: O caso da região do Brooklin na cidade de São Paulo]]></article-title>
<source><![CDATA[Agua y Territorio]]></source>
<year>2018</year>
<numero>11</numero>
<issue>11</issue>
<page-range>44-57</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A urbanização brasileira]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hucitec]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Schulz]]></surname>
<given-names><![CDATA[J.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A crise financeira da abolição, 1875-1901]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edusp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Seabra]]></surname>
<given-names><![CDATA[O. C. L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os meandros dos rios nos meandros do poder: Tietê e Pinheiros: valorização dos rios e das várzeas na cidade de São Paulo]]></source>
<year>1987</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Seabra]]></surname>
<given-names><![CDATA[O. C. L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Enchentes em São Paulo. Culpada Light?]]></article-title>
<source><![CDATA[Memórias]]></source>
<year>1998</year>
<volume>1</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>21-4</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="">
<collab>Senado do Estado de São Paulo</collab>
<source><![CDATA[Projecto de Lei no 74 de 1927 que concede favores à The São Paulo Tramway Light and Power Company Limit]]></source>
<year>1927</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Políticas públicas: Uma revisão da literatura]]></article-title>
<source><![CDATA[Sociologias]]></source>
<year>2006</year>
<numero>16</numero>
<issue>16</issue>
<page-range>20-45</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. C. P.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O capital imobiliário e a produção do espaço urbano. O caso da Cia. City]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Getúlio Vargas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Stiel]]></surname>
<given-names><![CDATA[W. C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Metrô, velho desejo paulistano]]></article-title>
<source><![CDATA[História e Energia]]></source>
<year>1986</year>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>27</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Suzigan]]></surname>
<given-names><![CDATA[W.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Indústria brasileira: Origem e desenvolvimento]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brasiliense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Szmrecsányi]]></surname>
<given-names><![CDATA[T.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[A era dos trustes e cartéis]]></article-title>
<source><![CDATA[História e Energia]]></source>
<year>1986</year>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>6-20</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tannuri]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Encilhamento]]></source>
<year>1977</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasil ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade de Campinas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Telarolli Jr.]]></surname>
<given-names><![CDATA[R.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Poder e saúde: As epidemias e a formação dos serviços de saúde em São Paulo]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Estadual Paulista]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>The São Paulo Tramway, Light e Power Co. Ltd.</collab>
<source><![CDATA[Annual Report-Relatório Annual]]></source>
<year>1952</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Autor]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B60">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>The São Paulo Tramway, Light e Power Co. Ltd.</collab>
<source><![CDATA[Annual Report-Relatório Annual]]></source>
<year>1958</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Autor]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B61">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>The São Paulo Tramway, Light e Power Co. Ltd.</collab>
<source><![CDATA[Annual Report-Relatório Annual]]></source>
<year>1964</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Autor]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B62">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Veyret]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os riscos o homem como agressor e vítima do meio ambiente]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Contexto]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B63">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Worster]]></surname>
<given-names><![CDATA[D.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang=""><![CDATA[Para fazer história ambiental]]></article-title>
<source><![CDATA[Estudos Históricos]]></source>
<year>1991</year>
<volume>4</volume>
<numero>8</numero>
<issue>8</issue>
<page-range>198-215</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
