<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1405-2253</journal-id>
<journal-title><![CDATA[América Latina en la historia económica]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Am. Lat. Hist. Econ]]></abbrev-journal-title>
<issn>1405-2253</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Investigaciones Dr. José María Luis Mora]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1405-22532013000300006</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O plano de defesa da borracha: entre o desenvolvimentismo e a negligência política ao Norte do Brasil, 1900-1915]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The Rubber Defense Plan: Between Developmentalism and Policy Neglect in the Northern Brazil, 1900-1915]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Feitosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Orange Matos]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Saes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandre Macchione]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidade de São Paulo  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidade de São Paulo  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2013</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2013</year>
</pub-date>
<volume>20</volume>
<numero>3</numero>
<fpage>138</fpage>
<lpage>168</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1405-22532013000300006&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1405-22532013000300006&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1405-22532013000300006&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[O presente artigo volta-se ao estudo do Plano de Defesa da Borracha instituído pelo governo federal em 1912, como plano de desenvolvimento regional para recuperação econômica da Amazônia. A literatura tratou tal plano como um amplo projeto de transformação regional, mas que por sua grandeza não se efetivou. Compreender sua elaboração e os limites de sua realização é abrir espaço para a discussão das forças políticas existentes na Primeira República brasileira (1889-1930), tendo em vista a comparação com o bem sucedido e contemporâneo Plano de Valorização do Café. Desse modo, pretende-se analisar a crise da economia gomífera tendo em vista não somente seus determinantes internos, apresentados na historiografia, como também avaliar as causas do restrito apoio do governo da União ao principal produto de exportação da região amazônica.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[This paper deals with the Rubber Defense Plan, established by the Brazilian government in 1912, as a regional plan of development to the economic recovery of Amazon. The literature addressed the plan as a broad project of regional transformation, involving investments in transport, tax cuts, immigration, education, health, among other sectors; but for his greatness, the project failed to materialize. Understand the constitution of the Plan and its limits is to open a scenario for the discussion of the political forces in the First Brazilian Republic (1889-1930), especially in comparison with the Coffee Defense Plan. Thus, we intend to analyze the rubber economic crisis not only through the internal determinants, presented in historiography, but also showing the limited of federal government support to the main export Amazon product.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[borracha]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Amazonas]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[política governamental]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[rubber]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Amazonas]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[government policy]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="4">Art&iacute;culos</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b>O plano de defesa da borracha: entre o desenvolvimentismo e a neglig&ecirc;ncia pol&iacute;tica ao Norte do Brasil, 1900&#45;1915</b></font></p>  	    <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>The Rubber Defense Plan: Between Developmentalism and Policy Neglect in the Northern Brazil, 1900&#45;1915</b></font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Orange Matos Feitosa* Alexandre Macchione Saes</b>**</font></p>      <p align="justify">&nbsp;</p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Universidade de S&atilde;o Paulo, Rio de Janeiro, Brasil</i>, <a href="mailto:omfeitosa@bol.com.br">omfeitosa@bol.com.br</a></font></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Universidade de S&atilde;o Paulo, Rio de Janeiro, Brasil</i>, <a href="mailto:alexandre.saes@usp.br">alexandre.saes@usp.br</a></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Fecha de recepci&oacute;n: diciembre de 2012.    <br> 	Fecha de aceptaci&oacute;n: febrero de 2013.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Resumo</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O presente artigo volta&#45;se ao estudo do Plano de Defesa da Borracha institu&iacute;do pelo governo federal em 1912, como plano de desenvolvimento regional para recupera&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica da Amaz&ocirc;nia. A literatura tratou tal plano como um amplo projeto de transforma&#231;&atilde;o regional, mas que por sua grandeza n&atilde;o se efetivou. Compreender sua elabora&#231;&atilde;o e os limites de sua realiza&#231;&atilde;o &eacute; abrir espa&#231;o para a discuss&atilde;o das for&#231;as pol&iacute;ticas existentes na Primeira Rep&uacute;blica brasileira (1889&#45;1930), tendo em vista a compara&#231;&atilde;o com o bem sucedido e contempor&acirc;neo Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute;. Desse modo, pretende&#45;se analisar a crise da economia gom&iacute;fera tendo em vista n&atilde;o somente seus determinantes internos, apresentados na historiografia, como tamb&eacute;m avaliar as causas do restrito apoio do governo da Uni&atilde;o ao principal produto de exporta&#231;&atilde;o da regi&atilde;o amaz&ocirc;nica.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Palavras chave</b>: borracha; Amazonas; pol&iacute;tica governamental.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Abstract</b></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">This paper deals with the Rubber Defense Plan, established by the Brazilian government in 1912, as a regional plan of development to the economic recovery of Amazon. The literature addressed the plan as a broad project of regional transformation, involving investments in transport, tax cuts, immigration, education, health, among other sectors; but for his greatness, the project failed to materialize. Understand the constitution of the Plan and its limits is to open a scenario for the discussion of the political forces in the First Brazilian Republic (1889&#45;1930), especially in comparison with the Coffee Defense Plan. Thus, we intend to analyze the rubber economic crisis not only through the internal determinants, presented in historiography, but also showing the limited of federal government support to the main export Amazon product.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Key words</b>: rubber; Amazonas; government policy.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>         <p align="right"><font face="verdana" size="2">De mais a mais, nenhuma raz&atilde;o haveria de se recusar &agrave;     <br>     Amaz&ocirc;nia o que se tem prodigalizado larga manu aos estados     <br>     do sul, notadamente o de S&atilde;o Paulo. De fato, n&atilde;o se     <br>     justifica que tendo sido destinada quantiosa soma para a     <br>     prote&#231;&atilde;o do caf&eacute;, que, ali&aacute;s, j&aacute; tem sido objeto de sucessivos     <br>     favores da Uni&atilde;o, se proceda de modo diverso quanto     ]]></body>
<body><![CDATA[<br>     &agrave; borracha que merece ser amparada com o mesmo, sen&atilde;o maior carinho...<a id="footnote&#45;18049&#45;1&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;1">1</a></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em 1906, com a tend&ecirc;ncia de valoriza&#231;&atilde;o da moeda nacional e, especialmente, com uma florada dos cafezais de propor&#231;&otilde;es at&eacute; ent&atilde;o desconhecidas, organizou&#45;se o Conv&ecirc;nio de Taubat&eacute;, isto &eacute;, um plano para defesa do setor, sob a lideran&#231;a dos estados produtores e, mais tarde, com apoio do governo federal. O Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute; previa a compra e estocagem da produ&#231;&atilde;o excedente a fim de retir&aacute;&#45;lo do mercado para assegurar seu pre&#231;o. O sucesso do Conv&ecirc;nio de Taubat&eacute;, j&aacute; demasiadamente explorado na literatura econ&ocirc;mica brasileira, tanto em fun&#231;&atilde;o da recupera&#231;&atilde;o dos pre&#231;os do produto no mercado mundial, como na sustenta&#231;&atilde;o financeira da pol&iacute;tica econ&ocirc;mica cafeeira, abriu espa&#231;o para a constitui&#231;&atilde;o de mais tr&ecirc;s planos de defesa do caf&eacute; durante a Primeira Rep&uacute;blica, sendo o &uacute;ltimo, de 1924, um Plano de Defesa Permanente.<a id="footnote&#45;18049&#45;2&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;2">2</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em 1912, seis anos mais tarde da primeira interven&#231;&atilde;o do governo no mercado de caf&eacute;, era a vez dos representantes do Amazonas e do Par&aacute; de exigirem uma interven&#231;&atilde;o no mercado, mas agora da borracha (ver <a href="#m1">mapa 1</a>).</font></p>  	    <p align="center"><a name="m1"></a></p>      <p align="center"><font face="verdana" size="2"><img src="/img/revistas/alhe/v20n3/a6m1.jpg"></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Com a finalidade de auxiliar a economia local num momento de crescente concorr&ecirc;ncia internacional, o Plano de Defesa da Borracha n&atilde;o somente foi elaborado, como foi amplamente defendido pela C&acirc;mara dos Deputados e aprovado no governo do presidente Hermes da Fonseca (1910&#45;1914). O plano que transpunha medidas apenas para o setor da borracha, tocando em quest&otilde;es como transporte, ind&uacute;stria, impostos, sa&uacute;de e imigra&#231;&atilde;o, chegou a instituir uma Superintend&ecirc;ncia da Borracha. Entretanto, diferentemente do Plano de Defesa do Caf&eacute;, daquele projeto aprovado para apoiar a valoriza&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica nortista, pouco saiu do papel. O resultado previs&iacute;vel e conhecido foi a crise da economia do l&aacute;tex, j&aacute; na d&eacute;cada de 1910, e a perda do papel da produ&#231;&atilde;o amaz&ocirc;nica no mercado internacional.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Nos estudos voltados para a economia da borracha o Plano de Valoriza&#231;&atilde;o da Borracha, decretado em 1912 no governo de Hermes da Fonseca, n&atilde;o foi tomado como tema espec&iacute;fico.<a id="footnote&#45;18049&#45;3&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;3">3</a> Isto porque possivelmente esses estudos se detiveram na forma&#231;&atilde;o e expans&atilde;o da economia do l&aacute;tex como um todo.<a id="footnote&#45;18049&#45;4&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;4">4</a> Em alguns casos, por outro lado, ao enfatizarem a crise econ&ocirc;mica da borracha, mencionavam o Plano, mas sem analis&aacute;&#45;lo, imputavam o n&atilde;o &ecirc;xito ao descaso do governo da Uni&atilde;o com os estados do Norte. Neste sentido, aprofundar a an&aacute;lise dessas vers&otilde;es pode contribuir para o entendimento da evolu&#231;&atilde;o da economia nortista e de sua crise, assim como o papel do Plano de Defesa da Borracha na economia do Norte do Brasil.<a id="footnote&#45;18049&#45;5&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;5">5</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O presente artigo pretende, portanto, se voltar ao estudo do Plano de Defesa da Borracha, que foi lan&#231;ado num momento estrat&eacute;gico &#150;ou mesmo cr&iacute;tico&#150; para a recupera&#231;&atilde;o da economia amaz&ocirc;nica. Compreender sua elabora&#231;&atilde;o e os limites de sua realiza&#231;&atilde;o &eacute; abrir espa&#231;o para a discuss&atilde;o das for&#231;as pol&iacute;ticas existentes na Primeira Rep&uacute;blica brasileira, especialmente tendo em vista a compara&#231;&atilde;o com o bem&#45;sucedido e contempor&acirc;neo Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute;. Para tanto nos valemos n&atilde;o somente do debate historiogr&aacute;fico sobre o tema, como tamb&eacute;m analisamos os debates parlamentares referentes ao Plano, compreendendo assim a posi&#231;&atilde;o dos personagens envolvidos na elabora&#231;&atilde;o das diretrizes para a recupera&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica do Norte do pa&iacute;s. Em suma, o presente artigo busca descortinar o Plano de Defesa da Borracha, apresentando suas propostas e a posi&#231;&atilde;o dos atores que estiveram ligados a tentativa de solu&#231;&atilde;o da crise gom&iacute;fera.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Ascens&atilde;o e crise da economia da borracha</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Apesar de oferecer conhecida aplica&#231;&atilde;o ainda no per&iacute;odo colonial, ou mesmo inclusive no per&iacute;odo pr&eacute;&#45;colonial, a borracha somente apareceu como produto com potencial comercial em meados do s&eacute;culo XIX. Dois marcos para a comercializa&#231;&atilde;o da borracha s&atilde;o bastante conhecidos: a descoberta do processo de vulcaniza&#231;&atilde;o da goma por Goodyear (1839) e Hancock (1842) e, para a definitiva expans&atilde;o de sua demanda, a utiliza&#231;&atilde;o do produto para a ind&uacute;stria automobil&iacute;stica na d&eacute;cada de 1890.<a id="footnote&#45;18049&#45;6&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;6">6</a> Assim, na inexist&ecirc;ncia de produ&#231;&otilde;es mundiais intensivas, a atividade seringalista brasileira se aproveitaria dessa conjuntura para em fins dos s&eacute;culo XIX apresentar tremendo impulso.</font></p>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&Eacute; neste contexto que a borracha brasileira passaria por um "ciclo" auge de produ&#231;&atilde;o entre 1890 e 1910. No que diz respeito ao com&eacute;rcio mundial, a regi&atilde;o Amaz&ocirc;nica seria nestes vinte anos, de longe, o principal centro fornecedor da goma aos maiores mercados mundiais. Por outro lado, no que diz respeito &agrave; economia brasileira, durante a primeira d&eacute;cada dos novecentos a borracha alcan&#231;aria entre 20% e 40% do valor total dos produtos exportados pelo pa&iacute;s, mantendo posi&#231;&atilde;o de segundo principal produto exportado, apenas atr&aacute;s do caf&eacute; (ver <a href="/img/revistas/alhe/v20n3/a6g1.jpg" target="_blank">gr&aacute;fico 1</a>).</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Assim, a evolu&#231;&atilde;o da extra&#231;&atilde;o da borracha atestava sua import&acirc;ncia na economia regional e, tamb&eacute;m, nacional &#150;mesmo que esta import&acirc;ncia nem sempre tenha sido abordada com a devida aten&#231;&atilde;o.<a id="footnote&#45;18049&#45;7&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;7">7</a> Nas d&eacute;cadas de 1850 e 1860, ainda sem express&atilde;o no valor das exporta&#231;&otilde;es nacionais (2.3% e 3.1%, respectivamente), o produto passou a concentrar as atividades da Bacia Amaz&ocirc;nica, liquidando crescentemente com outras culturas locais como de caf&eacute;, tabaco e algod&atilde;o.<a id="footnote&#45;18049&#45;8&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;8">8</a> A r&aacute;pida e elevada rentabilidade auferida pelo neg&oacute;cio da borracha atraia capital e trabalho para a regi&atilde;o. Afinal, por exemplo, a exporta&#231;&atilde;o do estado do Amazonas, em 1906, foi dividida entre 10 500 toneladas de borracha, 2 600 de castanha e, bastante atr&aacute;s, 200 toneladas de peixe.<a id="footnote&#45;18049&#45;9&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;9">9</a> Pode&#45;se dizer que, a atividade agropecu&aacute;ria do Norte teria avan&#231;ado quase para o completo extrativismo do l&aacute;tex, criando elevadas rendas para a regi&atilde;o. Este rent&aacute;vel neg&oacute;cio, consequentemente, transformava a imagem de algumas cidades amaz&ocirc;nicas, ampliava o processo de migra&#231;&atilde;o de trabalhadores para a regi&atilde;o<a id="footnote&#45;18049&#45;10&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;10">10</a> e desenvolvia todo um setor de servi&#231;os urbanos.<a id="footnote&#45;18049&#45;11&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;11">11</a></font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Na historiografia, o r&aacute;pido processo de urbaniza&#231;&atilde;o das cidades de Bel&eacute;m e Manaus &#150;decorrente dessa expans&atilde;o dos neg&oacute;cios da borracha&#150;, foi usualmente lembrado como forma de destacar o gasto luxuoso das elites locais. Profundo investimento urban&iacute;stico na regi&atilde;o, com o Teatro Amazonas e o Teatro da Paz, respectivamente nas capitais regionais de Manaus e Bel&eacute;m, eram os t&iacute;picos personagens dessa transforma&#231;&atilde;o. Processo esse lembrado de maneira exagerada por autores como Caio Prado J&uacute;nior:</font></p>  	    <blockquote> 		    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O s&iacute;mbolo m&aacute;ximo que ficar&aacute; desta fortuna f&aacute;cil e ainda mais facilmente dissipada &eacute; o Teatro Municipal de Manaus, monumento em que &agrave; impon&ecirc;ncia se une ao mau gosto, &#91;...&#93;. &Eacute; claro que desfeito o castelo de cartas em que se fundava toda esta prosperidade fict&iacute;cia e superficial, nada sobraria dela. Em poucos anos &#91;...&#93; a riqueza amazonense se desfar&aacute; em fuma&#231;a. Sobrar&atilde;o apenas ru&iacute;nas &#91;...&#93;. O drama da borracha brasileira &eacute; mais assunto de novela romanesca que de hist&oacute;ria econ&ocirc;mica.<a id="footnote&#45;18049&#45;12&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;12">12</a></font></p> 	</blockquote>      <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Por&eacute;m, tal processo de r&aacute;pida transforma&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica com uma restrita expans&atilde;o e diversifica&#231;&atilde;o das atividades produtivas revelaria duas facetas preocupantes desta economia em crescimento: uma moderniza&#231;&atilde;o urbana, cujo custo era n&atilde;o somente a profunda concentra&#231;&atilde;o da renda &#150;com o aviamento como rela&#231;&atilde;o de trabalho que impedia o assalariamento e a forma&#231;&atilde;o do mercado interno regional&#150;,<a id="footnote&#45;18049&#45;13&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;13">13</a> como tamb&eacute;m a corrup&#231;&atilde;o administrativa por conta das elevadas rendas.<a id="footnote&#45;18049&#45;14&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;14">14</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Apesar da pol&ecirc;mica existente quanto aos resultados obtidos pela atividade, &agrave;s formas de aplica&#231;&atilde;o dos ganhos extra&iacute;dos da economia do l&aacute;tex e aos custos sociais desse processo, n&atilde;o h&aacute; d&uacute;vidas quanto ao papel desempenhado pela borracha nas rendas dos estados do Amazonas, do Par&aacute; e, at&eacute; mesmo, do territ&oacute;rio do Acre &#150;adquirido em negocia&#231;&atilde;o da Bol&iacute;via em 1903.<a id="footnote&#45;18049&#45;15&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;15">15</a> Essas rendas acompanharam a evolu&#231;&atilde;o das exporta&#231;&otilde;es do produto, o que conferiu uma depend&ecirc;ncia perigosa dos governos locais aos neg&oacute;cios da borracha (ver <a href="/img/revistas/alhe/v20n3/a6g2.jpg" target="_blank">gr&aacute;fico 2</a>).</font>	</p> 	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O <a href="/img/revistas/alhe/v20n3/a6g2.jpg" target="_blank">gr&aacute;fico 2</a> &eacute; enf&aacute;tico: a queda das exporta&#231;&otilde;es de borracha &#150;e de sua participa&#231;&atilde;o nas rendas nacionais totais&#150; reduziu para menos da metade as rendas estaduais em menos de uma d&eacute;cada. Isso explica os esfor&#231;os e/ou interesses do diplomata Bar&atilde;o do Rio Branco para a aquisi&#231;&atilde;o do territ&oacute;rio do Acre no in&iacute;cio do s&eacute;culo XX. A regi&atilde;o era detentora de representativos seringais, compondo parte expressiva das exporta&#231;&otilde;es de borracha para o mercado mundial. Por isso o interesse do Bolivian Syndicate,<a id="footnote&#45;18049&#45;16&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;16">16</a> das disputas entre Amazonas e Par&aacute; para controle de sua economia. A incorpora&#231;&atilde;o do territ&oacute;rio ao Brasil em 1903, por meio do Tratado de Petr&oacute;polis e via negocia&#231;&otilde;es com a Bol&iacute;via, somente resolveria uma das quest&otilde;es para os pol&iacute;ticos nortistas. Afinal, com a aquisi&#231;&atilde;o do territ&oacute;rio, quem administraria as receitas do territ&oacute;rio? O governador amazonense, Silv&eacute;rio Nery (1900&#45;1903), apostava que o rec&eacute;m&#45;incorporado territ&oacute;rio deveria ser controlado por Manaus. Entretanto, a decis&atilde;o tomada pelo governo federal foi mant&ecirc;&#45;lo como territ&oacute;rio nacional, sem beneficiar qualquer estado.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">A determina&#231;&atilde;o do governo n&atilde;o resolveria o impasse sobre as rendas do l&aacute;tex. A redu&#231;&atilde;o das receitas redundaria, inclusive, em conflito armado entre Par&aacute; e Amazonas. Em 1915 o governo do Amazonas ressaltava "o abuso de vapores do porto de Bel&eacute;m" de seguirem para o Acre &#150;e vice&#173;versa&#150; sem paradas em Manaus, se furtando da "fiscaliza&#231;&atilde;o das reparti&#231;&otilde;es nas fronteiras do Estado",<a id="footnote&#45;18049&#45;17&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;17">17</a> gerando danos &agrave; receita do Amazonas. No ano seguinte, o governo amazonense enviou um destacamento policial para regi&atilde;o do Alto Tapaj&oacute;s para suposta prote&#231;&atilde;o do territ&oacute;rio e dos postos de coletoria da extra&#231;&atilde;o acreana, alegando que os impostos sobre a produ&#231;&atilde;o do l&aacute;tex dali exportada pertenciam ao Amazonas. Por sua vez, o governo paraense salientava que as arrecada&#231;&otilde;es daquela regi&atilde;o reclamada pelo Amazonas eram "nulas".<a id="footnote&#45;18049&#45;18&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;18">18</a> Em abril de 1916, os policiais de ambos estados se enfrentaram resultando na morte de pra&#231;as. Wenscelau Braz, o ent&atilde;o presidente da rep&uacute;blica, teria que intervir para p&ocirc;r fim ao conflito. A situa&#231;&atilde;o permaneceu tensa e, em 1917, Alcantara Bacellar, governador do Amazonas, enviou documento solicitando ao Par&aacute; um <i>modus vivendi</i> entre ambos estados enquanto aguardassem a senten&#231;a da justi&#231;a federal. O governo solicitava tamb&eacute;m interven&#231;&atilde;o na Associa&#231;&atilde;o Comercial do Par&aacute; para que esta atuasse junto aos comerciantes e "armadores" paraenses exigindo que vapores oriundos do Acre fizessem escala em Manaus.<a id="footnote&#45;18049&#45;19&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;19">19</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em resposta, a Associa&#231;&atilde;o Comercial do Par&aacute; trouxe &agrave; tona a lei<a id="footnote&#45;18049&#45;20&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;20">20</a> criada por Silverio Nery que lhes causou graves preju&iacute;zos ao exigir que a goma el&aacute;stica extra&iacute;da no Amazonas fosse pesada em Manaus fazendo com que as importantes casas exportadoras e aviadoras de Bel&eacute;m se transferissem para capital do Amazonas. Enfatizava a associa&#231;&atilde;o em nome dos comerciantes paraenses: "a lei em quest&atilde;o incide s&oacute;mente sobre a borracha, abrindo portanto para esse g&ecirc;nero uma excep&#231;&atilde;o odiosa".<a id="footnote&#45;18049&#45;21&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;21">21</a> O relato da Associa&#231;&atilde;o Comercial deixou impl&iacute;cito que o embate armado pela regi&atilde;o do Alto Tapaj&oacute;s n&atilde;o tinha a ver com o territ&oacute;rio em si, mas mais uma vez com as rendas da borracha transportada pelos vapores que saiam direto do Acre sem subir o rio para Manaus, seguindo direto para Bel&eacute;m. Era a manifesta&#231;&atilde;o de uma economia em crise, que sofria com a queda de sua principal receita.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Resumindo, os ganhos financeiros extra&iacute;dos dos neg&oacute;cios da borracha, antes da concorr&ecirc;ncia asi&aacute;tica, eram evidentes para os grandes sindicatos internacionais, para os grandes comerciantes locais e, inclusive, para os governos estaduais e federal. Entretanto, a comercializa&#231;&atilde;o da goma foi tomada rapidamente por grandes casas estrangeiras: em 1911, 80% das exporta&#231;&otilde;es para Europa e Estados Unidos realizou&#45;se por meio de cinco companhias estrangeiras. Ademais, somente o grupo Gruner &amp; Cia./Dusendsehon, Zarges &amp; Cia. controlava praticamente 36% das exporta&#231;&otilde;es (ver <a href="/img/revistas/alhe/v20n3/a6t1.jpg" target="_blank">tabela 1</a>).<a id="footnote&#45;18049&#45;22&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;22">22</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Isso significa que parte consider&aacute;vel do mais importante neg&oacute;cio amaz&ocirc;nico era controlada pelos interesses e projetos destas casas comerciais, especialmente as importadoras em Nova York e Liverpool. Para Nelson Prado Alves Pinto esse modelo aprofundava a domin&acirc;ncia do capital comercial e ampliava a vulnerabilidade de economia local: "criou&#45;se, assim, uma economia onde os principais recursos se concentravam no com&eacute;rcio exportador e importador, bem como nos servi&#231;os de transporte e financiamento destas opera&#231;&otilde;es".<a id="footnote&#45;18049&#45;23&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;23">23</a> Logo, grande parte do excedente gerado pela economia foi quase na sua totalidade desviado para outras regi&otilde;es, fossem elas internas ou externas ao mercado nacional, ou mesmo "empregado em consumo suntu&aacute;rio".<a id="footnote&#45;18049&#45;24&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;24">24</a> O pouco que sobrava para a economia local investir foi consumido em obras p&uacute;blicas de moderniza&#231;&atilde;o e demais servi&#231;os urbanos, n&atilde;o criando outras formas de investimentos produtivos.<a id="footnote&#45;18049&#45;25&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;25">25</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Warren Dean ao refor&#231;ar o discurso de crise, calcula que os governos teriam gasto 241 000 contos de r&eacute;is entre 1890 e 1912 no "embelezamento de suas capitais" e no "pagamento dos pol&iacute;ticos locais",<a id="footnote&#45;18049&#45;26&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;26">26</a> sem investimentos produtivos, portanto. Wilson Cano, por sua vez, comparando o vigor do complexo paulista com a riqueza da economia da borracha amaz&ocirc;nica, se surpreende como uma popula&#231;&atilde;o que representava apenas 4% da popula&#231;&atilde;o brasileira e conseguia concentrar 10% das importa&#231;&otilde;es do pa&iacute;s em 1900. Eram produtos que garantiam o consumo da elite, mas tamb&eacute;m de abastecimento b&aacute;sico da popula&#231;&atilde;o: em 1913, a regi&atilde;o importava 28% do total de arroz importado pelo pa&iacute;s, 35% do feij&atilde;o e 35% do milho.<a id="footnote&#45;18049&#45;27&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;27">27</a> Ou seja, a riqueza que era produzida pela atividade principal escorria para outras regi&otilde;es.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Vale ressaltar que essa fase de ostenta&#231;&atilde;o estava condenada ao seu fim: a competi&#231;&atilde;o com as produ&#231;&otilde;es asi&aacute;ticas, especialmente do Ceil&atilde;o e Mal&aacute;sia, j&aacute; evidenciada no in&iacute;cio do s&eacute;culo XX, tornou&#45;se cr&iacute;tica na primeira d&eacute;cada de 1920.<a id="footnote&#45;18049&#45;28&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;28">28</a> O baque foi r&aacute;pido: levou cerca de quinze anos para a produ&#231;&atilde;o de borracha de regi&atilde;o Amaz&ocirc;nica ter reduzida sua participa&#231;&atilde;o no mercado mundial de sessenta para 5% (ver <a href="/img/revistas/alhe/v20n3/a6t2.jpg" target="_blank">tabela 2</a>).</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Neste sentido, a historiografia buscaria encontrar a raz&atilde;o fundamental desta crise na economia amazonense, considerando sua incapacidade de se manter no mercado mundial por conta da competi&#231;&atilde;o asi&aacute;tica. Para a interpreta&#231;&atilde;o de Celso Furtado, n&atilde;o somente a regi&atilde;o n&atilde;o conseguia construir seu mercado interno por conta das rela&#231;&otilde;es de trabalho, como considerava a produ&#231;&atilde;o amazonense distante de uma racionalidade econ&ocirc;mica que seria implementada pela Inglaterra na &Aacute;sia.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Warren Dean, por seu turno, indicou o ano de 1911 como o marco da crise: era o fim dos investimentos estrangeiros na regi&atilde;o.<a id="footnote&#45;18049&#45;29&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;29">29</a> O autor, seguindo as pegadas do discurso dos investidores estrangeiros contempor&acirc;neos, considerou que a burguesia local n&atilde;o tinha capacidade/condi&#231;&otilde;es de sozinha retomar o crescimento de atividades.<a id="footnote&#45;18049&#45;30&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;30">30</a> Nas palavras de Dean: existia na regi&atilde;o uma "burguesia est&uacute;pida e incompetente" e "trabalhadores simetricamente comodistas e est&aacute;ticos". O autor n&atilde;o levou em conta, contudo, que parte da elite local investiu no cultivo da seringueira, cultivo logo abandonado devido &agrave; press&atilde;o do mercado internacional que visava o imediatismo dos lucros.<a id="footnote&#45;18049&#45;31&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;31">31</a> Considerava, ainda, que mais dois fatores se colocavam centrais para compreender a crise na regi&atilde;o: a aus&ecirc;ncia de agentes agr&iacute;colas do governo no exterior e falta de apoio do governo federal com a crise econ&ocirc;mica local: "A espantosa indiferen&#231;a do governo federal para com a sorte da economia amaz&ocirc;nica parece quase suicida, considerando&#45;se que a regi&atilde;o, com apenas 1/25 da popula&#231;&atilde;o do pa&iacute;s, havia proporcionado um sexto da renda nacional. No per&iacute;odo de 1890 a 1912 o governo federal coletou nos estados do Amazonas e do Par&aacute; 656 000 contos de r&eacute;is a mais do que gastou."<a id="footnote&#45;18049&#45;32&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;32">32</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Na leitura de Nelson Pinto, por sua vez, tanto a cultura da borracha como uma potencial diversifica&#231;&atilde;o da economia esbarravam na falta de infraestrutura local.<a id="footnote&#45;18049&#45;33&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;33">33</a> O problema n&atilde;o seria mais os produtores locais. A concentra&#231;&atilde;o da renda e dos neg&oacute;cios em setores como com&eacute;rcio e presta&#231;&atilde;o de servi&#231;os acabava por limitar a dissemina&#231;&atilde;o da riqueza local. O que para Wilson Cano representava a dificuldade de constitui&#231;&atilde;o de um complexo econ&ocirc;mico regional integrado.<a id="footnote&#45;18049&#45;34&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;34">34</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">No que diz respeito aos estudos realizados por pesquisadores locais, por outro lado, entre os motivos que conduziram a crise da economia da borracha, encontram&#45;se apenas duas importantes contribui&#231;&otilde;es de Antonio Loureiro.<a id="footnote&#45;18049&#45;35&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;35">35</a> Os demais estudos refor&#231;aram o esquecimento e o sil&ecirc;ncio sobre a crise da borracha, encerrando a economia regional na nost&aacute;lgica opul&ecirc;ncia do l&aacute;tex ou nos conflitos urbanos entre trabalhadores e patr&otilde;es.<a id="footnote&#45;18049&#45;36&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;36">36</a></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em seu livro <i>A grande crise (1908&#45;1916)</i>, Ant&ocirc;nio Loureiro ao responder o porqu&ecirc; da "ind&uacute;stria extrativa" da borracha ter entrado em crise, apontou novos elementos para o debate, sinalizando que a Amaz&ocirc;nia n&atilde;o progrediu ao "n&iacute;vel de S&atilde;o Paulo" devido ao desinteresse do governo federal pela regi&atilde;o. Assim, os impostos e as divisas recebidas por conta da economia "amaz&ocirc;nica" eram aplicados no "Sul". No mais, o oligop&oacute;lio das exporta&#231;&otilde;es, a desonestidade e corrup&#231;&atilde;o dos governos estaduais, a "insalubridade reinante" e as "dimens&otilde;es continentais" da Amaz&ocirc;nia, n&atilde;o permitiram que a economia de exporta&#231;&atilde;o da borracha se consolidasse.<a id="footnote&#45;18049&#45;37&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;37">37</a> Destacando que nos anos de 1907 e 1908 a regi&atilde;o teria sofrido uma "subcrise" por conta concorr&ecirc;ncia asi&aacute;tica, reafirmava que a grande crise se deu "entre 1908 e 1916".<a id="footnote&#45;18049&#45;38&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;38">38</a> Por&eacute;m, mesmo neste cen&aacute;rio tanto de crise econ&ocirc;mica como do "aparelho estatal", lucraram "os exportadores" e os "intermedi&aacute;rios especuladores das bolsas de Nova York e Londres". Para o autor, estes eram os maiores respons&aacute;veis pela "instabilidade" da economia regional: "Embora &#91;...&#93;, seringueiros, seringalistas e aviadores, principalmente na &eacute;poca &aacute;urea da exclusividade, tamb&eacute;m desviaram recursos locais para suas regi&otilde;es de origem, bloqueando o desenvolvimento desta &aacute;rea produtora."<a id="footnote&#45;18049&#45;39&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;39">39</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em 1994, Antonio Loureiro publicou <i>Tempos de esperan&#231;a&#45;Amazonas (1917&#45;1945)</i>, reconstruindo o argumento sobre o per&iacute;odo de p&oacute;s&#45;crise da economia gum&iacute;fera, sentenciou que a "grande crise" que dominou a Amaz&ocirc;nia se deu por conta do "desinteresse" do capital internacional, mas especificamente, da Inglaterra que controlava a regi&atilde;o desde 1875. No s&eacute;culo XX, a preocupa&#231;&atilde;o fundamental do pa&iacute;s passou a ser seus investimentos nos seringais orientais.<a id="footnote&#45;18049&#45;40&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;40">40</a> Apesar dos relatos mecanicistas que acentuaram certos aspectos de forma isolada, este foi o &uacute;nico autor amazonense que tematizou os motivos geradores da crise econ&ocirc;mica que tomou conta do vale amaz&ocirc;nico. O autor n&atilde;o tentou escapar do consenso comum aos testemunhos &agrave; &eacute;poca que refor&#231;aram o discurso de desleixo do governo federal para com a Amaz&ocirc;nia e o persistente investimento nos estados do Sul, especialmente em S&atilde;o Paulo. Contribuiu para a constitui&#231;&atilde;o de uma mem&oacute;ria circular amarrada em argumentos elaborados pelos parlamentares amazonenses que supervalorizaram o antagonismo pol&iacute;tico entre estes estados, para acobertar o posicionamento tardio de defesa, desinteresse velado e conciliat&oacute;rio entre o capital internacional e as elites extrativistas.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O problema fundamental da regi&atilde;o era n&atilde;o ter diversificado suficientemente sua produ&#231;&atilde;o interna e, por isso, tornou&#45;se dependente fundamentalmente das rendas extra&iacute;das da exporta&#231;&atilde;o da borracha. Neste sentido, em 1912 buscou&#45;se solucionar a quest&atilde;o da reinser&#231;&atilde;o da borracha amaz&ocirc;nica no mercado internacional por meio do Plano de Defesa da Borracha. Este tinha surgido como meio para recuperar uma economia prenhe de contradi&#231;&otilde;es e que certamente permaneceria enfrentando as conseq&uuml;&ecirc;ncias de pol&iacute;ticas p&uacute;blicas limitadas e de uma estrutura produtiva arcaica.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>O Plano de Defesa da Borracha</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em 1912, diante tamanha crise econ&ocirc;mica e pol&iacute;tica que se colocava no horizonte da economia gom&iacute;fera &#150;com a queda dos pre&#231;os de 15 000 r&eacute;is para 5 000 r&eacute;is e sete projetos engavetados<a id="footnote&#45;18049&#45;41&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;41">41</a> na C&acirc;mara dos Deputados em menos de cinco anos&#150; finalmente o Congresso Nacional promulgou o Decreto n&uacute;m. 2.543A de 5 de janeiro de 1912, que: "Estabelece medidas destinadas a facilitar e desenvolver a cultura da seringueira, do caucho, da mani&#231;oba e da mangabeira e a colheita e beneficiamento da borracha extrahida dessas arvores e autoriza o poder executivo n&atilde;o s&oacute; abrir os cr&eacute;ditos precisos &aacute; execu&#231;&atilde;o de taes medidas, mas ainda a fazer as opera&#231;&otilde;es de cr&eacute;dito que para isso forem necess&aacute;rias."<a id="footnote&#45;18049&#45;42&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;42">42</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Tal indica&#231;&atilde;o foi determinada pelo Decreto n&uacute;m. 9.521 de 17 de abril de 1912 que aprovava o regulamento para a execu&#231;&atilde;o das medidas e servi&#231;os previstos pela lei n&uacute;m. 2.543A, de 5 de janeiro de 1912, "concernente a defesa econ&ocirc;mica da borracha, excetuados os acc&ocirc;rdos com os Estados que a produzem, a discrimina&#231;&atilde;o e legaliza&#231;&atilde;o das posses de terras no territ&oacute;rio do Acre".<a id="footnote&#45;18049&#45;43&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;43">43</a> Este seria o argumento inicial do chamado Plano de Defesa da Borracha. Na literatura, este plano foi apresentado como um grande projeto de transforma&#231;&atilde;o da regi&atilde;o, envolvendo investimentos em transporte, redu&#231;&atilde;o de impostos, imigra&#231;&atilde;o, educa&#231;&atilde;o, sa&uacute;de entre outros setores, mas que n&atilde;o se efetivaria.<a id="footnote&#45;18049&#45;44&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;44">44</a> Um plano que se confundia com um "verdadeiro programa de desenvolvimento socioecon&ocirc;mico para toda a regi&atilde;o amaz&ocirc;nica", um "plano pluri&#45;setorial", de "metas t&atilde;o ambiciosas".<a id="footnote&#45;18049&#45;45&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;45">45</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">A verdade &eacute; que tardiamente emergia um plano em n&iacute;vel federal que buscava resolver uma s&eacute;rie de quest&otilde;es que afligia a economia do l&aacute;tex. A quest&atilde;o da produ&#231;&atilde;o asi&aacute;tica n&atilde;o era nova. Em 1900, por exemplo, o diretor do Jardim Bot&acirc;nico do Rio de Janeiro, Jo&atilde;o Barbosa Rodrigues, alertava para a necessidade de se passar da coleta extrativa para o cultivo intensivo da borracha, o que seria a poss&iacute;vel forma de fomentar a produ&#231;&atilde;o nacional contra a concorr&ecirc;ncia brit&acirc;nica na &Aacute;sia.<a id="footnote&#45;18049&#45;46&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;46">46</a> Contudo, como as exporta&#231;&otilde;es nacionais ainda perfaziam cerca de 60% da oferta mundial, a mobiliza&#231;&atilde;o em torno de melhorias da atividade da goma el&aacute;stica foi quase inexistente.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Somente pouco antes da promulga&#231;&atilde;o do Plano, em 1910, que realizou&#45;se em Manaus o "Primeiro Congresso Comercial, Industrial e Agr&iacute;cola", reunindo representantes do Par&aacute;, Mato Grosso, Acre, Per&uacute;, Col&ocirc;mbia, Venezuela e Bol&iacute;via junto com seringalistas, comerciantes e exportadores da regi&atilde;o amaz&ocirc;nica.<a id="footnote&#45;18049&#45;47&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;47">47</a> A reuni&atilde;o tinha por inten&#231;&atilde;o debater o futuro da atividade extrativa e com um n&uacute;cleo central de discuss&atilde;o: estimular o cultivo da hevea brasiliensis, secundados pela redu&#231;&atilde;o de impostos de exporta&#231;&atilde;o e importa&#231;&atilde;o. Antes de tudo, &eacute; preciso assinalar que o estado do Amazonas tinha se antecipado em rela&#231;&atilde;o ao incentivo ao plantio com as leis n&uacute;m. 322, de 18 de setembro de 1900, estabelecendo "pr&ecirc;mio de dois contos de r&eacute;is ao criador ou agricultor que plantasse e tivesse, em estado de florescer, 1 000 cafeeiros ou cacaueiros, ou 2 000 seringueiras"<a id="footnote&#45;18049&#45;48&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;48">48</a> e com a lei n&uacute;m. 503, de 1906 que oferecia "pr&ecirc;mio especial de dez contos" para 20 000 seringueiras.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">N&atilde;o obstante, essas medidas paravam nas pr&oacute;prias a&#231;&otilde;es da cadeia de extra&#231;&atilde;o da goma. Para os investidores n&atilde;o havia porque ampliar a produtividade do cultivo se os custos de extra&#231;&atilde;o da goma eram bastante reduzidos e uma transforma&#231;&atilde;o abrupta na estrutura de produ&#231;&atilde;o, com a forma&#231;&atilde;o de planta&#231;&otilde;es intensivas de seringueiras exigiria custos mais elevados &#150;e risco&#150; que possivelmente n&atilde;o estavam em jogo para os seringalistas e nem para os seringueiros. Os seringueiros, por sua vez, para aumentar a capacidade de produ&#231;&atilde;o, necessitavam de normatiza&#231;&atilde;o do trabalho que introduziria o assalariamento, assist&ecirc;ncia sanit&aacute;ria, redu&#231;&atilde;o de horas de trabalho, alimenta&#231;&atilde;o adequada, suprimentos de materiais fornecidos pelos seringalistas a menores custos, descanso semanal dentre outros elementos reorganizadores das condi&#231;&otilde;es de produ&#231;&atilde;o; somado a isso, para os seringalistas, estabelecer melhorias nas condi&#231;&otilde;es de trabalho, significava abrir m&atilde;o de lucros exorbitantes extra&iacute;dos dos d&eacute;bitos das mercadorias adquiridas pelos seringueiros<a id="footnote&#45;18049&#45;49&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;49">49</a> e renegociar os investimentos com as casas aviadoras. Em outras palavras, as planta&#231;&otilde;es exigiriam tempo para uma efetiva reformula&#231;&atilde;o na base econ&ocirc;mica dos seringais. Seringalistas, aviadores (intermedi&aacute;rios), exportadores e importadores, cada qual com uma parte na absor&#231;&atilde;o dos lucros, acomodaram&#45;se na tentativa de incorporar tais mudan&#231;as. Estimulavam assim que investidores estrangeiros e nacionais como os administradores estaduais permanecessem de bra&#231;os cruzados.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">As primeiras medidas efetivas para estimular a exporta&#231;&atilde;o de borracha &#150;o que poderia favorecer mudan&#231;as dentro das produ&#231;&otilde;es&#150; apareceriam em fins da primeira d&eacute;cada do s&eacute;culo XX. Em 1908, o Banco do Brasil passou a financiar a atividade extrativa (para aviadores e seringalistas) a juros subsidiados. Pouco mais tarde, organizou&#45;se, em 1910, a Liga dos Aviadores, tamb&eacute;m com o apoio do Banco do Brasil, para auxiliar a forma&#231;&atilde;o de estoques regionais. No ano seguinte, Par&aacute; e Amazonas tentaram fundar dois bancos com recursos externos para destinar financiamento para a mesma atividade, mas o governo federal n&atilde;o consentiu a tomada do empr&eacute;stimo.<a id="footnote&#45;18049&#45;50&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;50">50</a> Em 1906, sob lideran&#231;a do deputado Passos de Miranda, chegou&#45;se a propor est&iacute;mulos para a produ&#231;&atilde;o heve&iacute;cola por meio da planta&#231;&atilde;o das seringueiras de melhor qualidade, encampado pelo deputado Miguel Calmon du Pin e Almeida,<a id="footnote&#45;18049&#45;51&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;51">51</a> mas que gerou poucas medidas efetivas. A ida de Jacques Huber, diretor do Museu Goeldi do Par&aacute;, para a &Aacute;sia, teria sido uma das &uacute;nicas a&#231;&otilde;es para melhor a produ&#231;&atilde;o local.<a id="footnote&#45;18049&#45;52&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;52">52</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O governo do Par&aacute; teria promulgado uma lei que reduzia &agrave;s taxas de exporta&#231;&atilde;o para 50% em 1909, assim como as tarifas ferrovi&aacute;rias e, ainda, garantias de juros de 5% sobre metade do capital aplicado em novas produ&#231;&otilde;es. Entretanto, como ressalta Warren Dean, mediante as finan&#231;as estaduais arrasadas, era dif&iacute;cil imaginar que o plano pudesse sair do papel. Ademais, no ano seguinte, uma confer&ecirc;ncia em Manaus reuniria cerca de 70 l&iacute;deres do setor, exigindo a retomada de novas planta&#231;&otilde;es, todavia, novamente sem sucesso.<a id="footnote&#45;18049&#45;53&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;53">53</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Liderando esse processo de necess&aacute;ria mudan&#231;a das condi&#231;&otilde;es do extrativismo local, as associa&#231;&otilde;es comerciais do Amazonas e Par&aacute; se mobilizariam para tentar reverter o suposto atraso da economia regional.<a id="footnote&#45;18049&#45;54&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;54">54</a> Sylvio M&aacute;rio Puga Ferreira chega a afirmar que finalmente Par&aacute; e Amazonas se entenderiam em torno de uma quest&atilde;o comum, depois de epis&oacute;dios litigiosos em torno das rendas da borracha, agora defenderiam juntos a economia da borracha, mesmo que fosse por pouco tempo.<a id="footnote&#45;18049&#45;55&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;55">55</a> Em suma, a mobiliza&#231;&atilde;o dos representantes estaduais refletiria em resultados em 1912. Momento em que o ministro da Agricultura, Ind&uacute;stria e Com&eacute;rcio, Pedro de Toledo, promulgaria a cria&#231;&atilde;o da Superintend&ecirc;ncia da Defesa da Borracha, com a nomea&#231;&atilde;o do engenheiro Raymundo Pereira da Silva para seu superintendente.<a id="footnote&#45;18049&#45;56&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;56">56</a> Nascia ent&atilde;o o Plano de Defesa da Borracha.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O Plano de Defesa da Borracha, como plano de desenvolvimento econ&ocirc;mico para a regi&atilde;o, envolvia investimentos em transporte, constru&#231;&atilde;o de vias f&eacute;rreas, saneamento do Valle amaz&ocirc;nico, redu&#231;&atilde;o dos impostos de exporta&#231;&atilde;o e dos fretes, limpeza dos rios, melhoramentos da produ&#231;&atilde;o e comercializa&#231;&atilde;o e imigra&#231;&atilde;o. De imediato foram declarados isentos os impostos de importa&#231;&atilde;o para os utens&iacute;lios destinados &agrave; cultura e beneficiamento e o governo se comprometia em: "entrar em acordo com os estados do Par&aacute;, Amazonas e Mato Grosso, no sentido de obter a redu&#231;&atilde;o anual de 10% at&eacute; o limite m&aacute;ximo de 50% do valor atual dos impostos de exporta&#231;&atilde;o cobrados pelos Estados sobre a borracha seringa".<a id="footnote&#45;18049&#45;57&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;57">57</a> A grandeza do Plano de Defesa da Borracha j&aacute; parecia carregar consigo sua inviabilidade.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">No mais, o artigo 2&#176; do plano era institu&iacute;do pr&ecirc;mios para planta&#231;&otilde;es novas de seringueira que fossem tratadas regularmente: 2 500 contos de r&eacute;is para cada doze hectares de nova cultura de seringueira, e menores para as planta&#231;&otilde;es de caucho, mani&#231;oba e mangabeira. E pr&ecirc;mios semelhantes para replantios de 25 hectares. Para auxiliar as novas planta&#231;&otilde;es, ou o melhor tratamento das antigas, o governo se propunha no artigo 3&#176;, estabelecer uma esta&#231;&atilde;o experimental de cultura de seringueira, mas curiosamente, n&atilde;o apenas nos estados tipicamente produtores, como Amazonas e Par&aacute; (ou mesmo o territ&oacute;rio do Acre), como tamb&eacute;m no Mato Grosso, Maranh&atilde;o, Piau&iacute; e Bahia.<a id="footnote&#45;18049&#45;58&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;58">58</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Para auxiliar a forma&#231;&atilde;o da m&atilde;o de obra para a economia, seguindo os exemplos dos estados do Sudeste, o governo, no artigo 5&#176;, criaria tr&ecirc;s hospedarias para imigrantes, em Manaus, Bel&eacute;m e, inclusive, no territ&oacute;rio do Acre, al&eacute;m de hospitais e col&ocirc;nias agr&iacute;colas sob responsabilidade da Uni&atilde;o. Para facilitar a comunica&#231;&atilde;o da regi&atilde;o, o governo daria continuidade &agrave; expans&atilde;o ferrovi&aacute;ria, como, por exemplo, fazendo a liga&#231;&atilde;o de Bel&eacute;m com Minas Gerais e melhorias na navega&#231;&atilde;o da regi&atilde;o, com isen&#231;&atilde;o na importa&#231;&atilde;o de embarca&#231;&otilde;es. O transporte regional, considerado como prec&aacute;rio, era formado naquele per&iacute;odo pela Estrada de Ferro Bragan&#231;a, com constru&#231;&atilde;o entre 1883&#45;1908, ligando Bel&eacute;m a regi&atilde;o bragantina e a ferrovia Madeira&#45;Mamor&eacute; constru&iacute;da como parte dos acordos de anexa&#231;&atilde;o do territ&oacute;rio do Acre entre 1907&#45;1912. Como &eacute; sabido, esta se transformou numa ferrovia fantasma.<a id="footnote&#45;18049&#45;59&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;59">59</a> Ademais, no que diz respeito &agrave;s liga&#231;&otilde;es fluviais existiam as empresas de navega&#231;&atilde;o como Lloyd Brasileiro, que apesar dos est&iacute;mulos, mantinham fretes cada vez mais proibitivos.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&Eacute; curioso observar como um programa de tamanha monta teria sido aprovado "por unanimidade" na C&acirc;mara dos Deputados. A hip&oacute;tese de Nelson Alves Prado Pinto &eacute; de que este plano fazia parte de uma estrat&eacute;gia de Hermes da Fonseca para obter apoio ao governo num momento delicado.<a id="footnote&#45;18049&#45;60&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;60">60</a> Vale lembrar que a cidade de Manaus foi bombardeada em 1910, em decorr&ecirc;ncia de diverg&ecirc;ncias entre as oligarquias locais. Todavia, em poucos meses ap&oacute;s sua aprova&#231;&atilde;o, o projeto seria barrado no mesmo Congresso onde fora aprovado com facilidade. Francisco Glic&eacute;rio, por exemplo, questionava os custos elevados que essas medidas ocasionariam aos cofres p&uacute;blicos, alegando "que esse conjuncto formid&aacute;vel de medidas acarretaria, animando&#45;me a avalia&#45;lo em 300 000 contos de r&eacute;is, no m&iacute;nimo. &#91;...&#93; n&atilde;o ser&aacute; poss&iacute;vel ao governo executar esse conjuncto de providencias, somente aquellas que n&atilde;o acarretassem grandes despezas?"<a id="footnote&#45;18049&#45;61&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;61">61</a> O Congresso recusou&#45;se votar em suas seguintes sess&otilde;es os cr&eacute;ditos que permitiriam a efetiva&#231;&atilde;o do plano. No entender de Pinto, que refor&#231;ou a vers&atilde;o de outros estudos existentes,<a id="footnote&#45;18049&#45;62&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;62">62</a> a articula&#231;&atilde;o entre uma elite tradicional comprometida com a manuten&#231;&atilde;o da estrutura social e o desinteresse da Uni&atilde;o, que se preocupava basicamente com a economia cafeeira, legou a economia da borracha ao abandono.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Os limites pol&iacute;ticos do Plano de Defesa da Borracha: quem paga a conta?</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Apesar da f&aacute;cil aprova&#231;&atilde;o do Plano de Defesa da Borracha, de maneira muito diferente do sucesso do Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute; de 1906, os esfor&#231;os do governo federal e estadual caducaram sem a efetiva&#231;&atilde;o de boa parte das inten&#231;&otilde;es defendidas no projeto de lei. A crise da borracha brasileira no in&iacute;cio do s&eacute;culo XX n&atilde;o era novidade para qualquer personagem da &eacute;poca. A experi&ecirc;ncia paulista, pragm&aacute;tica na compra dos estoques excedentes de caf&eacute;, tinha demonstrado grande viabilidade na manuten&#231;&atilde;o dos pre&#231;os e da sustenta&#231;&atilde;o do caf&eacute; brasileiro no mercado mundial. Entretanto, o cen&aacute;rio agora com a borracha era outro. N&atilde;o somente o Brasil vinha perdendo de maneira muito profunda a predomin&acirc;ncia produtiva no mercado mundial do l&aacute;tex &#150;o que reduzia a capacidade do realizar uma pol&iacute;tica nos termos da defesa do caf&eacute;, pois a regi&atilde;o n&atilde;o detinha o controle da oferta do produto&#150; como tamb&eacute;m os grupos internos n&atilde;o pareciam estar muito coesos na constru&#231;&atilde;o de uma pol&iacute;tica no porte da apresentada pelo Decreto de 1912.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Neste sentido, para compreender o nulo andamento das quest&otilde;es na realiza&#231;&atilde;o do Plano da Borracha, precisamos avaliar os debates contempor&acirc;neos em torno de sua aprova&#231;&atilde;o e implementa&#231;&atilde;o.<a id="footnote&#45;18049&#45;63&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;63">63</a> Destacando que a n&atilde;o implementa&#231;&atilde;o do projeto n&atilde;o foi obra individual do deputado Francisco Glic&eacute;rio, como alegava o deputado federal do Amazonas Luciano Pereira da Silva (1913), ou de uma virada de mesa do presidente Hermes da Fonseca, por n&atilde;o mais precisar do apoio dos estados do Norte.<a id="footnote&#45;18049&#45;64&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;64">64</a> A problem&aacute;tica que devemos desmembrar &eacute; justamente como foi colocado o projeto em pauta e como ele foi encaminhado ao longo da d&eacute;cada de 1910, quando a crise da borracha chegaria num ponto decisivo. Afinal, quais seriam os custos do Plano de Defesa, e como seria repartido esse &ocirc;nus?</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Para tanto, &eacute; preciso lembrar que o Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute;, muito rememorado pelos pol&iacute;ticos amazonenses contempor&acirc;neos, tratou "de duas quest&otilde;es interdependentes, mas distintas: a valoriza&#231;&atilde;o do caf&eacute; e a estabiliza&#231;&atilde;o da taxa cambial".<a id="footnote&#45;18049&#45;65&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;65">65</a> Em outras palavras, tratava&#45;se de um di&aacute;logo intenso entre os governos estaduais produtores de caf&eacute; com rela&#231;&atilde;o aos estoques da mercadoria, com o governo federal envolvendo a pol&iacute;tica econ&ocirc;mica nacional. E, por isso mesmo, apesar da aparente facilidade em que o projeto foi aprovado na C&acirc;mara dos Deputados (106 votos a favor, contra quinze) e no Senado (31 contra seis),<a id="footnote&#45;18049&#45;66&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;66">66</a> o Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute; ao colocar em risco a estabilidade econ&ocirc;mica conquistada pelas reformas de Campos Sales e Joaquim Murtinho de 1898, seria assunto de grandes embates entre 1905 e 1906. Como acentuou Thomas Holloway, apesar de uma presen&#231;a maci&#231;a de representantes paulistas no executivo federal, autorizando a execu&#231;&atilde;o do plano, o governo da Uni&atilde;o n&atilde;o assumiria os custos pela compra dos estoques,<a id="footnote&#45;18049&#45;67&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;67">67</a> j&aacute; que pretendia deixar o milr&eacute;is seguir o curso previsto de valoriza&#231;&atilde;o. No final das contas, a solu&#231;&atilde;o foi colocada em pr&aacute;tica somente com Afonso Pena na presid&ecirc;ncia e com o desmembramento do plano: S&atilde;o Paulo assumiria os empr&eacute;stimos com o capital internacional para a compra dos estoques, enquanto o governo federal formaria a Caixa de Convers&atilde;o para inserir o pa&iacute;s no padr&atilde;o&#45;ouro.<a id="footnote&#45;18049&#45;68&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;68">68</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Assim, para pensar no Plano de Defesa da Borracha &eacute; necess&aacute;rio levar em conta justamente como este seria financiado e quais seriam as implica&#231;&otilde;es destas escolhas para a economia nacional. Na documenta&#231;&atilde;o parlamentar compulsada encontramos os congressistas regionais mais preocupados com os "methodos de trabalho que nos herdaram os omaguas, os quaes methodos de trabalho &#91;...&#93; ficam muito aqu&eacute;m dos utilizados em Ceylao. &#91;...&#93; A organiza&#231;&atilde;o do commercio da borracha encerra v&iacute;cios mais profundos, e alguns, sem duvida, insan&aacute;veis".<a id="footnote&#45;18049&#45;69&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;69">69</a> Ao inv&eacute;s de buscar medidas efetivas junto ao governo federal para p&ocirc;r um fim a crise ou ao menos ameniz&aacute;&#45;la.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O deputado Passos de Miranda no ano de 1906, por exemplo, antes mesmo do Plano de Defesa ser concebido, elencava uma s&eacute;rie de gargalos na produ&#231;&atilde;o da borracha. De um lado aparecia a quest&atilde;o do trabalhador: declarava que a explora&#231;&atilde;o excessiva do seringueiro, o trabalhador escasso e "caro" se comparado ao trabalhador asi&aacute;tico e o alto pre&#231;o dos mantimentos<a id="footnote&#45;18049&#45;70&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;70">70</a> ampliavam os custos da produ&#231;&atilde;o. De outro lado, para o autor, os valores dos fretes, os exorbitantes impostos de exporta&#231;&atilde;o, a falta de desenvolvimento de cr&eacute;dito e o numer&aacute;rio insignificante,<a id="footnote&#45;18049&#45;71&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;71">71</a> limitavam a expans&atilde;o das atividades econ&ocirc;micas na regi&atilde;o. E claro, como argumento comum ao per&iacute;odo, a especula&#231;&atilde;o mercantil teria levado a regi&atilde;o &agrave; crise<a id="footnote&#45;18049&#45;72&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;72">72</a> e a apontava como medidas imediatas para san&aacute;&#45;la, a redu&#231;&atilde;o dos impostos de exporta&#231;&atilde;o, redu&#231;&atilde;o dos pre&#231;os dos transportes e a "alimenta&#231;&atilde;o sadia e acess&iacute;vel aos recursos do oper&aacute;rio".<a id="footnote&#45;18049&#45;73&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;73">73</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">J&aacute; no ano da promulga&#231;&atilde;o do Plano de Defesa da Borracha, em 1912, o deputado amazonense Luciano Pereira sugeria que a "carestia de vida no Valle do Amazonas" era uma das principais raz&otilde;es da crise e, as causas dela seriam os altos impostos de importa&#231;&atilde;o e exporta&#231;&atilde;o, em especial as taxas cobradas sobre os "generos de primeira necessidade", somados a</font></p>  	    <blockquote> 		    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">irregularidade, difficuldade e sobretudo carestia extrema dos transportes. A essas causas principaes vem se juntar outras subsidiarias; umas devidas a condi&#231;&otilde;es especiaes do meio e outras decorrentes das duas principaes &#150;taes a insalubridade de certas zonas, a falta de capit&atilde;es, o atrazo dos seringueiros que n&atilde;o sabem tirar proveito dos preciosos recursos que est&atilde;o ao seu alcance, etc., etcetera.<a id="footnote&#45;18049&#45;74&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;74">74</a></font></p> 	</blockquote>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">No ano seguinte, outro parlamentar, Pereira Teixeira,<a id="footnote&#45;18049&#45;75&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;75">75</a> assinalava os motores da crise na regi&atilde;o norte como, aus&ecirc;ncia de circula&#231;&atilde;o de moedas, a especula&#231;&atilde;o no mercado financeiro e a alta dos pre&#231;os dos produtos de consumo. Em decorr&ecirc;ncia de tais quest&otilde;es, propunha o combate a concorr&ecirc;ncia pela imita&#231;&atilde;o da atividade asi&aacute;tica, ou seja, redu&#231;&atilde;o dos custos da produ&#231;&atilde;o e de cultivo, al&eacute;m da cria&#231;&atilde;o de um Banco exclusivo para as opera&#231;&otilde;es do com&eacute;rcio do l&aacute;tex.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ap&oacute;s as tentativas fracassadas para resolu&#231;&atilde;o da crise, em 1913 o deputado Jos&eacute; Bonif&aacute;cio<a id="footnote&#45;18049&#45;76&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;76">76</a> entrou com um requerimento para que fosse nomeada uma nova comiss&atilde;o para estudar "a verdadeira situa&#231;&atilde;o da ind&uacute;stria nacional da borracha" e aconselhar o que seria "conveniente para salvaguarda dos interesses geraes do paiz".<a id="footnote&#45;18049&#45;77&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;77">77</a> Evidenciava&#45;se que o Plano de Defesa, apesar de sua magnitude, pouco avan&#231;ava.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Em dezembro daquele ano de 1913 foi criada a Comiss&atilde;o Especial Mista da Defesa da Borracha, tempos depois da promulga&#231;&atilde;o do Plano de Defesa da Borracha. Composta agora pelos senadores Francisco Glycerio, Feliciano Penna, Francisco S&aacute; e deputados Eloy de Souza, Antonio Carlos e Homero Baptista, buscava elaborar um parecer final sobre a crise da economia de exporta&#231;&atilde;o da borracha e sugerir medidas pr&aacute;ticas e eficazes para o problema. Em relat&oacute;rio a comiss&atilde;o apontou como geradores da crise: "incapacidade administrativa &#91;...&#93; de havermos permittido a concurrencia do producto similar estrangeiro".<a id="footnote&#45;18049&#45;78&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;78">78</a> Ademais, arrolavam todas as mazelas do regime de trabalho: as doen&#231;as nos seringais, o regime de servid&atilde;o no trabalho e a resist&ecirc;ncia dos seringueiros ao sistema de cr&eacute;dito "lesivo", pois o seringueiro n&atilde;o saldava suas d&iacute;vidas devido aos elevados pre&#231;os dos g&ecirc;neros de abastecimento. E, reiteravam, as longas dist&acirc;ncias das &aacute;reas de produ&#231;&atilde;o, as dificuldades na forma de comercializ&aacute;&#45;la, os altos fretes, a obstru&#231;&atilde;o dos rios e a aus&ecirc;ncia de vias f&eacute;rreas. A comiss&atilde;o, em parte, se eximia das culpas, considerando que o desinteresse dos dois estados nortistas, que "nada fizeram pela ind&uacute;stria", teriam criado tal situa&#231;&atilde;o de abandono.<a id="footnote&#45;18049&#45;79&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;79">79</a></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Mediante o exposto, o relat&oacute;rio propunha "os meios" para p&ocirc;r fim a "crise", por meio do saneamento da regi&atilde;o, a redu&#231;&atilde;o dos impostos de exporta&#231;&atilde;o, assim como a necessidade de combater os altos valores dos fretes, por meio da constru&#231;&atilde;o de vias f&eacute;rreas. Estas seriam as medidas inadi&aacute;veis e prementes. &Eacute; interessante notar que apesar do relat&oacute;rio apontar as p&eacute;ssimas condi&#231;&otilde;es de vida dos extratores &#150;o que inclu&iacute;a alimenta&#231;&atilde;o insalubre, aus&ecirc;ncia de assist&ecirc;ncia sanit&aacute;ria, regime de servid&atilde;o, sistema de cr&eacute;dito desonesto, sofrimento moral e outros&#150;, n&atilde;o inseriu as melhorias de condi&#231;&otilde;es de trabalho como uma das solu&#231;&otilde;es para "solver a crise", mesmo assinalando que este elemento era um dos fatores "permanentes de desvaloriza&#231;&atilde;o do produto".<a id="footnote&#45;18049&#45;80&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;80">80</a> &Eacute; interessante ressaltar como esta vers&atilde;o do relat&oacute;rio, que certamente tocava em pontos cruciais da crise daquele momento, passou a ser absorvida com variantes pelas interpreta&#231;&otilde;es posteriores:<a id="footnote&#45;18049&#45;81&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;81">81</a> a quest&atilde;o da prec&aacute;ria infraestrutura, das rela&#231;&otilde;es de trabalho "pr&eacute;&#45;capitalistas" e a pr&oacute;pria concorr&ecirc;ncia internacional.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Vale notar que o relator Eloy de Souza, tamb&eacute;m em 1913, sinalizou ao longo de sua exposi&#231;&atilde;o &agrave;s barreiras para efetiva&#231;&atilde;o do plano. Talvez de maneira bastante realista, percebia uma economia regional num estado de crise estrutural e um custo nacional para efetiva&#231;&atilde;o do plano e recupera&#231;&atilde;o da atividade que fugia em muito da capacidade do governo federal. Argumentava Eloy de Souza, em primeiro lugar, a dificuldade para se encontrar um "justo equil&iacute;brio" com a concorr&ecirc;ncia internacional. Em segundo lugar, admitindo a impossibilidade de "aconselhar o Congresso a incidir no erro de pretender dar solu&#231;&atilde;o a um plano de tamanho vulto",<a id="footnote&#45;18049&#45;82&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;82">82</a> considerava criminoso o uso do er&aacute;rio p&uacute;blico para fins contraproducentes. E, por fim, salientando que as despesas para execu&#231;&atilde;o do Plano de Valoriza&#231;&atilde;o da Borracha redundariam em "250 000 contos", sabia que tal montante levaria ao recuo at&eacute; seus defensores.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Era certamente um valor elevado. A t&iacute;tulo de compara&#231;&atilde;o, entre 1906 e 1907, somente o estado de S&atilde;o Paulo despendeu 7 200 000 libras (e estava autorizado a contratar 15 000 000 de libras) para o seu Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute;, o equivalente a mais de 100 000 contos de r&eacute;is. Era um valor elevado, e vale lembrar, n&atilde;o aceito tamb&eacute;m pelo governo federal.<a id="footnote&#45;18049&#45;83&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;83">83</a> Portanto, o suposto descaso do governo federal com a Amaz&ocirc;nia, talvez n&atilde;o tenha sido o maior vil&atilde;o da crise da borracha: para S&atilde;o Paulo, o governo federal tamb&eacute;m n&atilde;o tinha assumido tamanho compromisso financeiro. O plano regulamentado no Decreto n&uacute;m. 9.521 de 17 de abril de 1912, revelou ser inexeq&uuml;&iacute;vel. No exterior dificilmente seriam encontrados banqueiros interessados em investir na produ&#231;&atilde;o amaz&ocirc;nica &#150;n&atilde;o somente os dois estados nortistas tinham menores recursos do que S&atilde;o Paulo para garantir tais empr&eacute;stimos, como a borracha brasileira perdia rapidamente seu papel no mercado internacional. Os d&eacute;ficits or&#231;ament&aacute;rios do governo federal tinham colocado em cheque o interesse dos credores internacionais, que reduziam o fluxo de capital para o Brasil a partir de 1912.<a id="footnote&#45;18049&#45;84&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;84">84</a> No que diz respeito aos recursos nacionais, o governo federal, inclusive seguindo o exemplo do Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute; j&aacute; tinha deixado claro que n&atilde;o investiria em projetos t&atilde;o amplos de interven&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica. A estabilidade gerada pela Caixa de Convers&atilde;o, um consenso ortodoxo no Minist&eacute;rio da Fazenda, impediria uma pol&iacute;tica t&atilde;o ampla quanto &agrave; exigida pela defesa da borracha.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Parece evidente que a defesa da borracha precisava lidar de in&iacute;cio com uma quest&atilde;o maior do que as vari&aacute;veis controladas pelo governo federal. Com a participa&#231;&atilde;o decisiva dos comerciantes estrangeiros no setor, a especula&#231;&atilde;o financeira das bolsas de Londres e Nova York,<a id="footnote&#45;18049&#45;85&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;85">85</a> assim como a crescente concorr&ecirc;ncia de empresas londrinas nos seringais asi&aacute;ticos, reduziam ao m&iacute;nimo qualquer tentativa de sucesso do plano. Por isso mesmo que os recursos do Tesouro pareciam ser insuficientes, afinal, o plano tentava abarcar as mais variadas frentes:</font></p>  	    <blockquote> 		    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">reduc&#231;&atilde;o do custo dos utensilios e materiaes empregados na explora&#231;&atilde;o da industria de borracha; premios em dinheiro aos cultivadores das principaes arvores productoras de borracha; esta&#231;&otilde;es experimentaes para cultura da borracha; crea&#231;&atilde;o das industrias de refina&#231;&atilde;o e de fabrica&#231;&atilde;o de artefactos de borracha; assistencia aos immigrantes nacionaes e estrangeiros rec&eacute;m&#45;chegados e aos trabalhadores j&aacute; estabelecidos no Valle do Amazonas; hospitaes interiores; n&uacute;cleos agr&iacute;colas adjacentes aos hospitaes; melhoramentos e medidas tendentes a facilitar os transportes e diminuir o seu custo no Valle do Amazonas; melhoramentos da navegabilidade dos rios Branco, Negro, Purus e Acre; crea&#231;&atilde;o de centros productores de g&ecirc;neros aliment&iacute;cios no Valle do Amazonas. &#91;...&#93; coloniza&#231;&atilde;o das terras da fazenda de S. Marcos situadas entre os rios Mah&uacute;, Takut&uacute;, Surum&uacute; e Cotingo; premios favores aos que pretendem fundar grandes fazendas de agricultura e cria&#231;&atilde;o; favores a uma empreza de pesca; exposi&#231;&otilde;es triennaes abrangendo tudo o que se relaciona com industria da borracha nacional; dire&#231;&atilde;o e fiscaliza&#231;&atilde;o dos servi&#231;os.<a id="footnote&#45;18049&#45;86&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;86">86</a></font></p> 	</blockquote>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Podemos avaliar que a diminui&#231;&atilde;o das despesas com utens&iacute;lios usados na explora&#231;&atilde;o da borracha j&aacute; ocorria porque frequentemente extratores faziam uso de uma lanterna, uma faca e &agrave;s vezes uma machadinha, material barato e custeado por eles pr&oacute;prios. Premiar os cultivadores na regi&atilde;o era impratic&aacute;vel: no Amazonas e Par&aacute; j&aacute; se pagavam pequenos investidores de planta&#231;&atilde;o da seringa em alguns munic&iacute;pios.<a id="footnote&#45;18049&#45;87&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;87">87</a> O plantio em grandes propor&#231;&otilde;es, por outro lado, j&aacute; tinha sido abandonado pelos pr&oacute;prios extrativistas: a passagem da extra&#231;&atilde;o para a produ&#231;&atilde;o recebia pouca aten&#231;&atilde;o dos comerciantes. A cria&#231;&atilde;o de esta&#231;&otilde;es experimentais projetada para cultivo da seringueira iria al&eacute;m da regi&atilde;o norte, alcan&#231;ando Mato Grosso, Maranh&atilde;o, Piau&iacute; e Bahia, acrescida de esta&#231;&otilde;es para cultura de mangabeira e mani&#231;oba nos estados de Piau&iacute;, Cear&aacute;, Pernambuco, Bahia, Minas Gerais, S&atilde;o Paulo, Goi&aacute;s, Paran&aacute; e Mato Grosso. Enfim, j&aacute; se ultrapassava o problema regional: para cada esta&#231;&atilde;o seriam implantados laborat&oacute;rios de fisiologia vegetal, entomologia agr&iacute;cola, qu&iacute;mica agr&iacute;cola, microbiologia e tecnologia agr&iacute;cola; um museu agr&iacute;cola e florestal; galeria de m&aacute;quinas e posto metereol&oacute;gico.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Outro ponto comum nos debates sobre a defesa da borracha era a cria&#231;&atilde;o de ind&uacute;strias de refina&#231;&atilde;o e de fabrica&#231;&atilde;o de produtos de borracha em Manaus e Bel&eacute;m. Propunham&#45;se est&iacute;mulos como as premia&#231;&otilde;es de "at&eacute; 400:000$ em dinheiro para usinas de refina&#231;&atilde;o de borracha seringas; at&eacute; 100:000$ em dinheiro para usinas de refina&#231;&atilde;o de borracha de mani&#231;oba e mangabeira; at&eacute; 500:000$ em dinheiro pra as fabricas de artefactos de borracha".<a id="footnote&#45;18049&#45;88&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;88">88</a> A impossibilidade de custear essas premia&#231;&otilde;es n&atilde;o exigem muitos c&aacute;lculos, mas o mais dif&iacute;cil era encontrar empres&aacute;rios interessados em realizar tais investimentos, num momento em que a produ&#231;&atilde;o asi&aacute;tica conquistava os principais mercados consumidores.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Para o problema da falta de m&atilde;o&#45;de&#45;obra era aventada a imigra&#231;&atilde;o. A constru&#231;&atilde;o de hospedarias em Bel&eacute;m, Manaus e o territ&oacute;rio do Acre seriam instaladas e mantidas pela Uni&atilde;o com intuito de atrair imigrantes e migrantes. Tais empreendimentos, por&eacute;m, n&atilde;o sa&iacute;ram do papel.<a id="footnote&#45;18049&#45;89&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;89">89</a> Os hospitais seriam constru&iacute;dos em Boa Vista do Rio Branco, S&atilde;o Gabriel do Rio Negro, Teff&eacute; ou Fonte B&ocirc;a, no rio Solim&otilde;es, S&atilde;o Phillipe, no rio Juru&aacute;, Bocca do Acre, rio Pur&uacute;s, conflu&ecirc;ncia dos rios Arinos e Juruena, no alto Tapajoz, Concei&#231;&atilde;o do Araguaia e Montenegro no territ&oacute;rio do Amap&aacute;. Todavia, como garantir atendimento com tamanha sofistica&#231;&atilde;o, com salas cir&uacute;rgicas, consult&oacute;rios, salas de autopsias, farm&aacute;cias e cercados por "nucleos agricolas", numa regi&atilde;o marcada pela descentraliza&#231;&atilde;o e dispers&atilde;o devido tamanho territ&oacute;rio? Ademais, o plano sugeria a implanta&#231;&atilde;o de centros produtores de g&ecirc;neros aliment&iacute;cios com cria&#231;&atilde;o de gado e cultivo de cereais como forma de garantir o abastecimento local.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ainda vale destacar que todos sabiam da prec&aacute;ria situa&#231;&atilde;o do transporte, este como um dos grandes gargalos para a atividade na Amaz&ocirc;nia. No artigo n&uacute;m. 45, "das redes de via&#231;&atilde;o ferrea", a sugest&atilde;o era de que se constru&iacute;ssem no Valle do Amazonas, vias f&eacute;rreas de "grande via&#231;&atilde;o" e de "via&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica, de bitola reduzida" com car&aacute;ter provis&oacute;rio, "caminhos" acess&iacute;veis para explora&#231;&atilde;o de seringais novos. As vias f&eacute;rreas eram invi&aacute;veis n&atilde;o somente pelos altos custos, mas por certas condi&#231;&otilde;es geogr&aacute;ficas de um territ&oacute;rio marcado por uma extensa bacia hidrogr&aacute;fica. A via f&eacute;rrea que iniciaria no Rio Abunan passaria por Vila Rio Branco, Sena Madureira e Catay e terminaria em Vila Thaumaturgo com ramal at&eacute; o Peru pelo rio Purus: seria uma obra de arquitetura grandiosa em regi&atilde;o entrecortada por rios volumosos, in&uacute;meros afluentes, terras alagadi&#231;as e t&eacute;cnicos despreparados para esse modelo de arquitetura. Sem falar da proposta de desobstru&#231;&atilde;o dos rios Branco, Negro, Pur&uacute;s e Acre para torn&aacute;&#45;los naveg&aacute;veis nas esta&#231;&otilde;es de chuvas e de vazante dos rios. As ferrovias, como projetos para a Amaz&ocirc;nia, depois do complicado caso da Madeira&#45;Mamor&eacute;, n&atilde;o seria uma prioridade para nenhum governo. As empresas de navega&#231;&atilde;o, por outro lado, viam suas rendas ca&iacute;rem conforme a crise do l&aacute;tex era instaurada na regi&atilde;o.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Por &uacute;ltimo, em parecer ao or&#231;amento da receita geral da rep&uacute;blica para o exerc&iacute;cio de 1915, Carlos Peixoto mencionava o "not&aacute;vel" relat&oacute;rio da Comiss&atilde;o Mista para por fim a crise, por&eacute;m reconhecia que, "o Brazil n&atilde;o p&ocirc;de dispor em 1915 de verba alguma para impedir a morte da ind&uacute;stria seringueira, a ruina definitivamente dos estados produtores e a completa e conseq&uuml;ente desorganiza&#231;&atilde;o do nosso comercio internacional".<a id="footnote&#45;18049&#45;90&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;90">90</a> &Eacute; preciso lembrar que, agora em 1915, com o cen&aacute;rio da Grande Guerra e a crise e fechamento da Caixa de Convers&atilde;o brasileira, as condi&#231;&otilde;es financeiras do governo estavam deterioradas. O debate parlamentar foi exaustivo, as peti&#231;&otilde;es v&aacute;rias, o governo da Uni&atilde;o diligente ao menos nos decretos, mas este parecer antecipava o fim do Plano de Valoriza&#231;&atilde;o da Borracha.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Considera&#231;&otilde;es finais</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Muito mais ambicioso do que o Plano de Valoriza&#231;&atilde;o do Caf&eacute;, o plano voltado para a recupera&#231;&atilde;o da economia do l&aacute;tex articulava uma diversidade de a&#231;&otilde;es, entre infraestrutura, quest&otilde;es sociais como sa&uacute;de e forma&#231;&atilde;o profissional, assim como de povoamento da regi&atilde;o. Contudo, diferente do acordo estabelecido no Conv&ecirc;nio de Taubat&eacute;, as condi&#231;&otilde;es objetivas para o pa&iacute;s sustentar o pre&#231;o internacional da borracha era ex&iacute;guas. Projetos e inten&#231;&otilde;es para alterar a din&acirc;mica da economia nortista vinham em debate desde o in&iacute;cio do s&eacute;culo XX. As cr&iacute;ticas ao cen&aacute;rio contradit&oacute;rio de uma abundante constru&#231;&atilde;o de pr&eacute;dios em Manaus e da desaten&#231;&atilde;o com o extrativismo do l&aacute;tex e da gera&#231;&atilde;o de "novos mananciaes de receita"<a id="footnote&#45;18049&#45;91&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;91">91</a> tamb&eacute;m era lembradas. Foi somente quando a crise tornou&#45;se cr&iacute;tica que finalmente a lei de defesa foi decretada.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">O plano previsto no regulamento n&uacute;m. 9.521 continha sete t&iacute;tulos e 114 artigos e sua execu&#231;&atilde;o seria dirigida e fiscalizada pela Superintend&ecirc;ncia da Defesa da Borracha. Para os contempor&acirc;neos como o deputado amazonense Luciano Pereira da Silva,<a id="footnote&#45;18049&#45;92&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;92">92</a> n&atilde;o menos que irm&atilde;o do superintendente Raymundo Pereira da Silva, o plano apesar de ter tido curta dura&#231;&atilde;o de "um ano e cinco mezes e dezoito dias", funcionando somente como uma reparti&#231;&atilde;o p&uacute;blica e sem atividades efetivas, trouxe "grandes servi&#231;os ao nosso paiz". Nas palavras de Luciano Pereira, o plano organizou reparti&#231;&otilde;es, diminuiu o imposto de exporta&#231;&atilde;o, criou uma lei de terras para o territ&oacute;rio do Acre, regulamentou a marinha mercante de cabotagem, elaborou estudos sobre a navega&#231;&atilde;o no rio Branco, sobre a cria&#231;&atilde;o das esta&#231;&otilde;es experimentais, e sobre as hospedarias de imigrantes de Manaus e Bel&eacute;m. Contudo, como bem lembra Roberto Santos, com um olhar mais distante e acurado: "o Plano fracassou em todos os setores".<a id="footnote&#45;18049&#45;93&#45;backlink" href="#footnote&#45;18049&#45;93">93</a></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">A crise da economia da borracha no Brasil se colocou num momento em que a concorr&ecirc;ncia asi&aacute;tica apostava num novo processo produtivo e assegura o controle do mercado mundial. A crise dos estados do Amazonas e Par&aacute;, mais do que uma crise de um setor econ&ocirc;mico da regi&atilde;o, materializava&#45;se num modelo de produ&#231;&atilde;o extrativista e exportador, cuja vulnerabilidade era intr&iacute;nseca. Os discursos parlamentares, os projetos, os relat&oacute;rios e o pr&oacute;prio regulamento que instituiu a Superintend&ecirc;ncia da Defesa da Borracha n&atilde;o contestavam essa limita&#231;&atilde;o. Com um desafio quase imposs&iacute;vel de reverter a posi&#231;&atilde;o de produtor mundial da borracha, os pol&iacute;ticos locais buscaram no plano de defesa o meio para supera&#231;&atilde;o das mais diversas quest&otilde;es regionais, entretanto, sem qualquer transforma&#231;&atilde;o na estrutura social. A defesa da borracha tornava&#45;se, portanto, um Plano de Desenvolvimento Regional para sustenta&#231;&atilde;o das elites econ&ocirc;micas locais. Por outro lado, no cen&aacute;rio nacional, as elevadas despesas para a execu&#231;&atilde;o deste plano eram incompat&iacute;veis com o recurso financeiro dispon&iacute;vel e, especialmente, com o projeto pol&iacute;tico&#45;econ&ocirc;mico de cunho ortodoxo do pa&iacute;s. Neste sentido, se regionalmente o plano refor&#231;ava um modelo econ&ocirc;mico em crise e nacionalmente n&atilde;o se colocava nenhum esfor&#231;o de mudan&#231;a de dire&#231;&atilde;o, o plano n&atilde;o poderia resultar em nenhum resultado efetivo. Com um plano sem apoio econ&ocirc;mico federal; sem transforma&#231;&otilde;es das hierarquias regionais; sem capacidade de concorrer na economia internacional, a produ&#231;&atilde;o da borracha certamente n&atilde;o poderia desempenhar mais o papel de antes.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Fontes consultadas</b></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Andrade, Jorge, <i>Panorama econ&ocirc;mico&#45;financeiro do Amazonas</i>, Manaus, Edi&#231;&otilde;es do Governo do Estado do Amazonas, 2001 (fac&#45;s&iacute;mile de 1939), (Cole&#231;&atilde;o Documentos da Amaz&ocirc;nia, num. 41).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716884&pid=S1405-2253201300030000600001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Anu&aacute;rio estat&iacute;stico do Brasil</i>, ano V, 1939&#45;1940, Rio de Janeiro, Instituto Brasileiro de Geografia e Estat&iacute;stica/Confedera&#231;&atilde;o Nacional de la Industria, 1986, vol. 1.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716886&pid=S1405-2253201300030000600002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Benchimol, Samuel, <i>Estrutura geosocial e econ&ocirc;mica da Amaz&ocirc;nia</i>, Manaus, Edi&#231;&otilde;es do Governo do Estado do Amazonas, 1966.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716888&pid=S1405-2253201300030000600003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Bittencourt, Agnello, <i>Corographia do estado do Amazonas</i>, Manaus, Aca/Fundo, 1985.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716890&pid=S1405-2253201300030000600004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cano, Wilson, <i>Ra&iacute;zes da concentra&#231;&atilde;o industrial em S&atilde;o Paulo</i>, Rio de Janeiro, Difel, 1977.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716892&pid=S1405-2253201300030000600005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cano, Wilson, <i>Ra&iacute;zes da concentra&#231;&atilde;o industrial em S&atilde;o Paulo</i>, S&atilde;o Paulo, Campinas, Universidad de Campi&ntilde;as, 4a. ed., 1988.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716894&pid=S1405-2253201300030000600006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Cardoso, Fernando e Geraldo M&uuml;ller, <i>Amaz&ocirc;nia: expans&atilde;o do capitalismo</i>, S&atilde;o Paulo, Brasiliense, 1977.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716896&pid=S1405-2253201300030000600007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Carone, Edgard, <i>A rep&uacute;blica velha I (Institui&#231;&otilde;es e classes sociais)</i>, S&atilde;o Paulo, Difel, 3a. ed., 1975.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716898&pid=S1405-2253201300030000600008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Carneiro, Domingues, <i>A borracha e sua desvaloriza&#231;&atilde;o</i>, Bel&eacute;m, s. e., 1918.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716900&pid=S1405-2253201300030000600009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Catramby, G., <i>A cultura da seringueira. Publica&#231;&atilde;o feita por ordem de s. Exca. O Sr. Dr. Antonio Constantino Nery governador do Estado</i>, Manaus, Sec&#231;&atilde;o de Obras da Imprensa Official, 1907.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716902&pid=S1405-2253201300030000600010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Castro, Anna Raquel de Matos, Nelson Sanjad e Doralice dos Santos Romeiro, "Da p&aacute;tria da seringueira &agrave; borracha de planta&#231;&atilde;o: Jacques Huber e seus estudos sobre a cultura das heveas no Oriente (1911&#45;1912)", <i>Boletin do Museu Paraense Em&iacute;lio Goeldi. Ci&ecirc;ncias Humanas</i>, vol. 4, n&uacute;m. 3,&#160;diciembre de 2009, Bel&eacute;m.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716904&pid=S1405-2253201300030000600011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Castro, Raymundo C. Monteiro de, <i>Cultura e explora&#231;&atilde;o da borracha no Valle do Amazonas</i>, Manaus, Associa&#231;&atilde;o Comercial do Amazonas, 1913.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716906&pid=S1405-2253201300030000600012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Cole&#231;&atilde;o de Leis da Republica dos Estados Unidos do Brazil de 1912</i>, Rio de Janeiro, Imprensa Nacional, 1916, vols. I y II.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716908&pid=S1405-2253201300030000600013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Colton, G. W., <i>Colton's Atlas of the World Illustrating Physical and Political Geography</i>, Nueva York, G. W. &amp; C. B. Colton &amp; Co., 1855, vol. 1.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716910&pid=S1405-2253201300030000600014&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Costa, Francisca Deusa S. da, "Quando viver amea&#231;a a ordem urbana: trabalhadores urbanos em Manaus (1890&#45;1915)", mestrado em Hist&oacute;ria, S&atilde;o Paulo, Pontif&iacute;cia Universidade Cat&oacute;lica, 1997.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716912&pid=S1405-2253201300030000600015&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dean, Warren, <i>A industrializa&#231;&atilde;o de S&atilde;o Paulo</i>, S&atilde;o Paulo, Difel, 1971.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716914&pid=S1405-2253201300030000600016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dean, Warren, <i>A luta pela borracha no Brasil: um estudo de hist&oacute;ria ecol&oacute;gica</i>, S&atilde;o Paulo, Nobel, 1989.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716916&pid=S1405-2253201300030000600017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Delfim Netto, Antonio, <i>O problema do caf&eacute;, S&atilde;o Paulo</i>, Universidad Estatal Paulista, 2009.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716918&pid=S1405-2253201300030000600018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Dias, Edinea Mascarenhas, A ilus&atilde;o do Fausto: Manaus, 1890&#45;1920, Manaus, Valer, 2a. ed., 2007.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716920&pid=S1405-2253201300030000600019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Documentos parlamentares. Pol&iacute;tica econ&ocirc;mica. Defesa da Borracha: 1906&#45;1914</i>, Rio de Janeiro, Typ do Jornal do Commercio, 1915.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716922&pid=S1405-2253201300030000600020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Fausto, Boris, <i>Hist&oacute;ria geral da civiliza&#231;&atilde;o brasileira</i>, vol. 1, O Brasil Republicano, S&atilde;o Paulo, Difel, 1975.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716924&pid=S1405-2253201300030000600021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Fausto, Boris, "Expans&atilde;o do caf&eacute; e pol&iacute;tica cafeeira" in Fausto Boris, <i>Hist&oacute;ria geral da civiliza&#231;&atilde;o brasileira</i>, S&atilde;o Paulo, Difel, 1985, vol. 3, t. I.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716926&pid=S1405-2253201300030000600022&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ferreira, Sylvio M&aacute;rio Puga, <i>Federalismo, economia exportadora e representa&#231;&atilde;o pol&iacute;tica: o Amazonas na rep&uacute;blica velha (1889&#45;1914)</i>, Manaus, Universidade Federal do Amazonas, 2007.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716928&pid=S1405-2253201300030000600023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Fritsch, Winston, "Apogeu e crise na Primeira Rep&uacute;blica: 1900&#45;1930" in Marcelo de Paiva Abreu, <i>A ordem do progresso</i>, Rio de Janeiro, Campus, 1989.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716930&pid=S1405-2253201300030000600024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Furtado, Celso, <i>Forma&#231;&atilde;o econ&ocirc;mica do Brasil</i>, S&atilde;o Paulo, Companhia Editora Nacional, 27a. ed. rev., 1990.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716932&pid=S1405-2253201300030000600025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Guapindaya, Fernando, <i>O Amazonas. Os escandalos da administra&#231;&atilde;o do Sr. Jos&eacute; Ramalho Junior</i>, Rio de Janeiro, Di&aacute;rio de Noticias, 1900.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716934&pid=S1405-2253201300030000600026&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Hardman, Francisco Foot, <i>Trem fantasma: a modernidade na selva</i>, S&atilde;o Paulo, Cia das Letras, 1988.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716936&pid=S1405-2253201300030000600027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Holloway, Thomas, <i>Vida e morte do Conv&ecirc;nio de Taubat&eacute;: a primeira valoriza&#231;&atilde;o do caf&eacute;</i>, Rio de Janeiro, Paz e Terra, 1978.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716938&pid=S1405-2253201300030000600028&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Huber, Jacques, <i>Relat&oacute;rio sobre o estado actual da cultura da Hevea brasiliensis nos principais paizes de produc&#231;&atilde;o do Oriente</i>, Bel&eacute;m, Imprensa Official do Estado, 1912.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716940&pid=S1405-2253201300030000600029&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Leonardi, Victor P. B., <i>Os historiadores e os rios: natureza e ru&iacute;na na Amaz&ocirc;nia Brasileira</i>, Bras&iacute;lia, Paralelo 15/Universidade de Brasilia, 1999.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716942&pid=S1405-2253201300030000600030&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Leis, decretos e regulamentos</i>, t. XI (janeiro a dezembro de 1910), Manaus, Sec&#231;&atilde;o de Obras da Imprensa Official, 1911.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716944&pid=S1405-2253201300030000600031&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>      ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Lino Aguiar &amp; Cia., <i>Almanach do Amazonas de 1908</i>, Manaus, Palais Royal, 1909.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716946&pid=S1405-2253201300030000600032&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Lloyd, Reginald, <i>Impress&otilde;es do Brasil no s&eacute;culo XX</i>, Londres, Lloyd's Greater Britain Publishing Companhy Ltd., 1913, em &lt;<a href="http://www.novomilenio.inf.br/santos/h0300g31.htm" target="_blank">http://www.novomilenio.inf.br/santos/h0300g31.htm</a>&gt;, &#91;Consulta: 29 de agosto de 2012&#93;    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716948&pid=S1405-2253201300030000600033&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref -->.</font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Loureiro, Ant&ocirc;nio Jos&eacute; Souto, <i>S&iacute;ntese da hist&oacute;ria do Amazonas</i>, Manaus, Imprensa Oficial, 1978.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716950&pid=S1405-2253201300030000600034&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Loureiro, Ant&ocirc;nio Jos&eacute; Souto, <i>A grande crise (1908&#45;1916)</i>, Manaus, T. Loureiro &amp; Cia., 1985.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716952&pid=S1405-2253201300030000600035&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Loureiro, Ant&ocirc;nio Jos&eacute; Souto, <i>Tempos de esperan&#231;a&#45;Amazonas 1917&#45;1945</i>, Manaus, S&eacute;rgio Cardoso, 1994.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716954&pid=S1405-2253201300030000600036&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Mendes, J. A., "A cultura da Hevea no Oriente&#45; Sua manufatura nos Estados Unidos", palestra realizada no Theatro da Paz na noite de 25 de mar&#231;o de 1911, terminada com um discurso do Exmo. Sr. Dr. Jacques Huber, diretor do Museu Goeldi do Par&aacute;, Bel&eacute;m, 1911.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716956&pid=S1405-2253201300030000600037&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Mensagem lida perante a Assembl&eacute;a legislativa na abertura da terceira sess&atilde;o ordin&aacute;ria da oitava legislatura pelo Exmo. Sr. Dr. Jonathas de Freitas Pedrosa governador do Estado em 10 de julho de 1915</i>, Manaus, Se&#231;&atilde;o de Obras da Imprensa P&uacute;blica, 1915.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716958&pid=S1405-2253201300030000600038&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Mensagem lida perante a Assembl&eacute;a legislativa na abertura da primeira sess&atilde;o ordin&aacute;ria da nona legislatura pelo Exmo. Sr. Dr. Jonathas de Freitas Pedrosa governador do Estado em 10 de julho de 1916, Manaus, Se&#231;&atilde;o de Obras da Imprensa P&uacute;blica, 1916.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716960&pid=S1405-2253201300030000600039&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Mensagem lida perante a Assembl&eacute;a legislativa na abertura da segunda sess&atilde;o ordin&aacute;ria da nona legislatura pelo Exmo. Sr. Dr. Pedro de Alcantara Bacellar governador do Estado em 10 de julho de 1917</i>, Manaus, Se&#231;&atilde;o de Obras da Imprensa P&uacute;blica, 1917.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716962&pid=S1405-2253201300030000600040&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Minist&eacute;rio da Agricultura, Ind&uacute;stria e Com&eacute;rcio, ministro Pedro de Toledo, ano de 1911&#45;1912</i>, Rio de Janeiro, Imprensa Nacional, 1914, vol. 1.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716964&pid=S1405-2253201300030000600041&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Monteiro, Mario Y., <i>Negritude &amp; modernidade: a trajet&oacute;ria de Eduardo Gon&#231;alves Ribeiro</i>, Manaus, Governo do estado do Amazonas, 1990.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716966&pid=S1405-2253201300030000600042&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Perissinotto, Renato, <i>Classes dominantes e hegemonia na rep&uacute;blica velha</i>, Campinas, Universidad Estatal de Campinas, 1994.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716968&pid=S1405-2253201300030000600043&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Pinheiro, M. Luiza Ugarte, <i>A cidade sobre os ombros: trabalho e conflito no porto de Manaus (1899&#45;1925)</i>, Manaus, Editora da Universidade do Amazonas, 1999.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716970&pid=S1405-2253201300030000600044&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Pinheiro, M. Luiza Ugarte, "Folhas do Norte: letramento e periodismo no Amazonas (1880&#45;1920)", tese de doutorado, S&atilde;o Paulo, Pontif&iacute;cia Universidade Cat&oacute;lica, 2004.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716972&pid=S1405-2253201300030000600045&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Pinto, Nelson Prado Alves, <i>Pol&iacute;tica da borracha no Brasil</i>, S&atilde;o Paulo, Hucitec, 1984.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716974&pid=S1405-2253201300030000600046&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Prado Jr., Caio, <i>Hist&oacute;ria econ&ocirc;mica do Brasil</i>, S&atilde;o Paulo, Brasiliense, 38a. ed., 1990.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716976&pid=S1405-2253201300030000600047&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Prado Jr., Caio, <i>Forma&#231;&atilde;o do Brasil Contempor&acirc;neo</i>, S&atilde;o Paulo, Brasiliense, 23a. ed., 2004.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716978&pid=S1405-2253201300030000600048&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Prado, Maria L&iacute;gia Coelho e Maria Helena Rolim Capelato, "A borracha na economia brasileira da Primeira Rep&uacute;blica" em Boris Fausto, <i>Hist&oacute;ria geral da civiliza&#231;&atilde;o brasileira</i>, vol. 1, O Brasil Republicano, S&atilde;o Paulo, Difel, 1975.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716980&pid=S1405-2253201300030000600049&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Reis, Arthur C&eacute;zar F., <i>A Amaz&ocirc;nia e a cobi&#231;a internacional</i>, Manaus, Edi&#231;&otilde;es Governo do Estado do Amazonas, 1965.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716982&pid=S1405-2253201300030000600050&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Reis, Arthur C&eacute;zar F., <i>Rotina e din&acirc;mica na vida brasileira,</i> Manaus, Edi&#231;&otilde;es Governo do Estado do Amazonas, 1965.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716984&pid=S1405-2253201300030000600051&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Reis, Arthur C&eacute;zar F., <i>Hist&oacute;ria do Amazonas</i>, Belo Horizonte, Itatiaia/Universidade do S&atilde;o Paulo, 1989.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716986&pid=S1405-2253201300030000600052&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Reis, Arthur C&eacute;zar F., <i>O seringal e o seringueiro</i>, Manaus, Universidade Federal do Amazonas, 1997.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716988&pid=S1405-2253201300030000600053&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Relat&oacute;rios da Secretaria da Fazenda do Estado de S&atilde;o Paulo (1900&#45;1910)</i>, S&atilde;o Paulo, Secretaria dos Neg&oacute;cios da Fazenda, vols. 1900&#45;1910.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716990&pid=S1405-2253201300030000600054&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Relat&oacute;rio apresentado ao Exm. Sr. Cel. Antonio Clemente Ribeiro Bittencourt governador do Amazonas por Cyrillo Leopoldo da Silva Neves inspector do Thesouro em Commiss&atilde;o. Anno de 1910</i>, Manaus, Sec&#231;&atilde;o de Obras da Imprensa Official, 1911.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716992&pid=S1405-2253201300030000600055&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Santos, Elo&iacute;na M., <i>A rebeli&atilde;o de 1924 em Manaus</i>, Manaus, Valer, 2001.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716994&pid=S1405-2253201300030000600056&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Santos J&uacute;nior, Paulo Marreiro dos, <i>Viv&ecirc;ncia popular, exclus&atilde;o e conflito social em Manaus 1906&#45;1917</i>, Manaus, Universidade Federal do Amazonas, 2004.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716996&pid=S1405-2253201300030000600057&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Santos, Roberto, <i>Hist&oacute;ria econ&ocirc;mica da Amaz&ocirc;nia (1800&#45;1920)</i>, S&atilde;o Paulo, T. Queiroz, 1980.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=716998&pid=S1405-2253201300030000600058&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Silva, Luciano Pereira, "Defesa econ&ocirc;mica da Borracha", discurso pronunciado nas sess&otilde;es de 10 de julho, 7 de agosto, 27 de setembro e 1 de outubro de 1912 da C&acirc;mara dos Deputados, Rio de Janeiro, Typ. do Jornal do Comercio, 1913.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=717000&pid=S1405-2253201300030000600059&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Weinstein, Barbara, "Experi&ecirc;ncia de pesquisa em uma regi&atilde;o perif&eacute;rica, a Amaz&ocirc;nia", <i>Hist&oacute;ria, Ci&ecirc;ncias, Sa&uacute;de&#45;Manguinhos</i>, Funda&#231;&atilde;o Oswaldo Cruz, vol. 9, n&uacute;m. 2, maio&#45;agosto, 2002, Rio de Janeiro, pp. 261&#45;272.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=717002&pid=S1405-2253201300030000600060&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>  	    <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2">Weinstein, Barbara, <i>A borracha na Amaz&ocirc;nia, expans&atilde;o e decad&ecirc;ncia (1850&#45;1920)</i>, S&atilde;o Paulo, Hucitec/Universidade de S&atilde;o Paulo, 1993.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=717004&pid=S1405-2253201300030000600061&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Notas</b></font></p> 	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">* Bolsista da Funda&#231;&atilde;o de Amparo &agrave; Pesquisa do Estado do Amazonas.</font></p>         <p align="justify"><font face="verdana" size="2">** Pesquisa financiada pela Funda&ccedil;&atilde;o de Amparo &agrave; Pesquisa do Estado de S&atilde;o Paulo.</font></p>     <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;1" href="#footnote&#45;18049&#45;1&#45;backlink">1</a>  Carneiro, <i>Borracha</i>, 1918.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;2" href="#footnote&#45;18049&#45;2&#45;backlink">2</a>  Para o Plano de Defesa do Caf&eacute;, ver Delfim, <i>Problema</i>, 2009, caps. 2 e 3; Holloway, <i>Vida</i>, 1978, caps. III e IV, e Perissinotto, <i>Classes</i>, 1994, cap. 2.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;3" href="#footnote&#45;18049&#45;3&#45;backlink">3</a>  Dentre os poucos trabalhos que retratam o Plano de Defesa da Borracha, ver Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993; Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980, e Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;4" href="#footnote&#45;18049&#45;4&#45;backlink">4</a>  No que diz respeito &agrave; historiografia brasileira, onde a dimens&atilde;o econ&ocirc;mica foi mais explorada, ver Cano, <i>Ra&iacute;zes</i>, 1977; Cardoso e M&uuml;ller, <i>Amaz&ocirc;nia</i>, 1977; Carone, <i>Rep&uacute;blica</i>, 1975; Furtado, <i>Forma&#231;&atilde;o</i>, 1990; Prado, <i>Forma&#231;&atilde;o</i>, 2004, e <i>Hist&oacute;ria</i>, 1990; Prado e Capelato, "Borracha", 1975, e Fausto, <i>Historia</i>, 1975.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;5" href="#footnote&#45;18049&#45;5&#45;backlink">5</a>  Parte dos historiadores em Manaus n&atilde;o se interessou por aprofundar sobre o tema da economia regional, deixando para os leitores posteriores apenas um sil&ecirc;ncio j&aacute; sintom&aacute;tico na hist&oacute;ria do Amazonas e consequentemente sobre a crise econ&ocirc;mica da borracha, a exemplo: Costa, "Quando", 1997; Dias, <i>Ilus&atilde;o</i>, 2007; Pinheiro, <i>Cidade</i>, 1999; Santos, <i>Rebeli&atilde;o</i>, 2001; Bittencourt, <i>Corographia</i>, 1985; Loureiro, <i>S&iacute;ntese</i>, 1978, e <i>Grande</i>, 1985; Monteiro, <i>Negritude</i>, 1990; Reis, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1989, e <i>Seringal</i>, 1997. Antonio Loureiro, por outro lado, &eacute; um dos poucos autores locais, como veremos, a se preocupar com a quest&atilde;o do Plano de Defesa.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;6" href="#footnote&#45;18049&#45;6&#45;backlink">6</a>  Ver Prado e Capelato, "Borracha", 1975, p. 288, e Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984, p. 33.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;7" href="#footnote&#45;18049&#45;7&#45;backlink">7</a>  Celso Furtado, por exemplo, n&atilde;o leva em conta a riqueza acumulada no auge da expans&atilde;o da economia do l&aacute;tex: enfatiza a atividade como uma solu&#231;&atilde;o de emerg&ecirc;ncia, sem bases racionais de produ&#231;&atilde;o, cujo resultado foi um "enorme desgaste humano", absorvendo a m&atilde;o de obra Nordestina e n&atilde;o a tornando trabalhadora assalariada. Furtado, <i>Forma&#231;&atilde;o</i>, 1990, pp. 129&#45;135.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;8" href="#footnote&#45;18049&#45;8&#45;backlink">8</a>  Prado e Capelato, "Borracha", 1975, p. 299.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;9" href="#footnote&#45;18049&#45;9&#45;backlink">9</a>  Lino Aguiar &amp; Cia, <i>Almanach</i>, 1909, p. 6.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;10" href="#footnote&#45;18049&#45;10&#45;backlink">10</a>  Para o deslocamento da m&atilde;o de obra nordestina, ver Furtado, <i>Forma&#231;&atilde;o</i>, 1990.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;11" href="#footnote&#45;18049&#45;11&#45;backlink">11</a>  Para a expans&atilde;o dos servi&#231;os urbanos locais, ver Dias, <i>Ilus&atilde;o</i>, 2007.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;12" href="#footnote&#45;18049&#45;12&#45;backlink">12</a>  Prado, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1990, pp. 240&#45;241.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;13" href="#footnote&#45;18049&#45;13&#45;backlink">13</a>  O aviamento era uma forma de rela&#231;&atilde;o entre comerciantes da borracha e os trabalhadores dos seringais, cuja base de troca era quase o escambo, ver Cano, <i>Ra&iacute;zes</i>, 1977, pp. 88&#45;92, e Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980, p. 300.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;14" href="#footnote&#45;18049&#45;14&#45;backlink">14</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 247.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;15" href="#footnote&#45;18049&#45;15&#45;backlink">15</a>  O tema das rendas estaduais foi bastante controverso na disputa entre os estados do Amazonas e do Par&aacute;, quando em 1900 determinou&#45;se que toda a borracha produzida em territ&oacute;rio amazonense, por conta dos esfor&#231;os do governador Silv&eacute;rio Nery, deveria realizar sua alf&acirc;ndega em Manaus. Ver Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980; Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, e Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;16" href="#footnote&#45;18049&#45;16&#45;backlink">16</a>  Grupo anglo&#45;norte americano que "arrendou" o territ&oacute;rio da Bol&iacute;via em 1901 para extra&#231;&atilde;o da goma, foi encampado mais tarde pelo governo Rodrigues Alves por 126 000 libras. Ver Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993, p. 236.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;17" href="#footnote&#45;18049&#45;17&#45;backlink">17</a>  <i>Mensagem</i>, 1915, p. 86.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;18" href="#footnote&#45;18049&#45;18&#45;backlink">18</a>  <i>Mensagem</i>, 1916, p. 37.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;19" href="#footnote&#45;18049&#45;19&#45;backlink">19</a>  <i>Mensagem</i>, 1917, pp. 51&#45;69.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;20" href="#footnote&#45;18049&#45;20&#45;backlink">20</a>  "Lei Estadual Amazonense n&uacute;m. 449 de 8 de outubro de 1900", in Ferreira, <i>Federalismo</i>, 2007, p. 213.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;21" href="#footnote&#45;18049&#45;21&#45;backlink">21</a>  <i>Mensagem</i>, 1917, p. 57.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;22" href="#footnote&#45;18049&#45;22&#45;backlink">22</a>  Essa hierarquia era semelhante na economia cafeeira paulista, em que entre as dez maiores casas comerciais exportadoras, apenas uma era nacional. Entretanto, seguindo a leitura da Wilson Cano, foi poss&iacute;vel criar um complexo exportador em S&atilde;o Paulo, que diversificava a economia, criando uma elite nacional com outros tantos neg&oacute;cios al&eacute;m das exporta&#231;&otilde;es. Para as empresas exportadoras, ver Fausto, <i>Historia</i>, 1975. Para a ideia de complexo cafeeiro, ver Cano, <i>Ra&iacute;zes</i>, 1977.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;23" href="#footnote&#45;18049&#45;23&#45;backlink">23</a>  Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984, p. 23.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;24" href="#footnote&#45;18049&#45;24&#45;backlink">24</a>  <i>Ibid</i>., p. 41.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;25" href="#footnote&#45;18049&#45;25&#45;backlink">25</a>  <i>Ibid</i>., p. 44.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;26" href="#footnote&#45;18049&#45;26&#45;backlink">26</a>  Dean, <i>Industrializa&#231;&atilde;o</i>, 1971, p. 81.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;27" href="#footnote&#45;18049&#45;27&#45;backlink">27</a>  Cano, <i>Ra&iacute;zes</i>, 1977, p. 58.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;28" href="#footnote&#45;18049&#45;28&#45;backlink">28</a>  Para a sa&iacute;da das sementes das seringueiras da regi&atilde;o Amaz&ocirc;nica e forma&#231;&atilde;o das planta&#231;&otilde;es asi&aacute;ticas, ver Dean, <i>Luta</i>, 1989, cap. 2.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;29" href="#footnote&#45;18049&#45;29&#45;backlink">29</a>  <i>Ibid</i>., p. 82.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;30" href="#footnote&#45;18049&#45;30&#45;backlink">30</a>  Como Barbara Weinstein relata, a for&#231;a de trabalho era considerada primitiva, ou no limite, como apresentada por um investidor do Denver, "uma for&#231;a de trabalho de macacos treinados". Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993, pp. 190&#45;209.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;31" href="#footnote&#45;18049&#45;31&#45;backlink">31</a>  Vale considerar que Warren Dean, ao escrever sobre a experi&ecirc;ncia da forma&#231;&atilde;o da ind&uacute;stria de S&atilde;o Paulo, dar&aacute; destaque aos imigrantes (ou mesmo a burguesia ligada ao com&eacute;rcio importador) neste papel de transforma&#231;&atilde;o da economia. Enfim, em sua an&aacute;lise o car&aacute;ter do indiv&iacute;duo assume significado preponderante. Dean, <i>Industrializa&#231;&atilde;o</i>, 1971.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;32" href="#footnote&#45;18049&#45;32&#45;backlink">32</a>  Dean, <i>Luta</i>, 1989, p. 80.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;33" href="#footnote&#45;18049&#45;33&#45;backlink">33</a>  Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;34" href="#footnote&#45;18049&#45;34&#45;backlink">34</a>  Cano, <i>Ra&iacute;zes</i>, 1977, cap. I. 2. 1.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;35" href="#footnote&#45;18049&#45;35&#45;backlink">35</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, e <i>Tempos</i>, 1994.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;36" href="#footnote&#45;18049&#45;36&#45;backlink">36</a>  Ver os trabalhos de Bittencourt, <i>Corographia</i>, 1985; Costa, "Quando", 1997; Dias, <i>Ilus&atilde;o</i>, 2007; Santos, <i>Viv&ecirc;ncia</i>, 2004; Monteiro, <i>Negritude</i>, 1990; Pinheiro, <i>Cidade</i>, 1999, e "Folhas", 2004; Reis, <i>Rotina</i>, 1965, e <i>Seringal</i>, 1997, e Santos, <i>Rebeli&atilde;o</i>, 2001.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;37" href="#footnote&#45;18049&#45;37&#45;backlink">37</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 247.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;38" href="#footnote&#45;18049&#45;38&#45;backlink">38</a>  De acordo com o <i>Jornal O Rio Negro</i>, Manaus, 27 de novembro de 1897, ano i, n&uacute;m. 121, Se&#231;&atilde;o de Informa&#231;&otilde;es/Cota&#231;&otilde;es do Jornal. Os valores em r&eacute;is para o per&iacute;odo de 22 a 27 de novembro, foram: cac&aacute;u, kg 1 150; castanha, hectolitro 24 300; guaran&aacute;, kg 5 000; goma el&aacute;stica fina, kg 8 810; goma el&aacute;stica entre fina, kg 8 031; goma el&aacute;stica Sernamby, kg 4 810; Pirarucu, kg 1 000. Por estes valores podemos perceber o porqu&ecirc; de Loureiro e demais autores considerarem a exporta&#231;&atilde;o do l&aacute;tex, como o produto que conduziria o Amazonas ao desenvolvimento.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;39" href="#footnote&#45;18049&#45;39&#45;backlink">39</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, pp. 15&#45;16.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;40" href="#footnote&#45;18049&#45;40&#45;backlink">40</a>  Loureiro, <i>Tempos</i>, 1994, p. 9.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;41" href="#footnote&#45;18049&#45;41&#45;backlink">41</a>  Ver respectivamente os projetos de Passos de Miranda (1906), Menezes Doria (1906), Pedreira Franco (1907), Domingos Mascarenhas (1907), Jorge de Moraes (1908), Lyra Castro (1910) e Justiano Serpa (1911). Documentos, 1915, pp. 6&#45;120.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;42" href="#footnote&#45;18049&#45;42&#45;backlink">42</a>  Cole&#231;&atilde;o, 1916, p. 7.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;43" href="#footnote&#45;18049&#45;43&#45;backlink">43</a>  Para os decretos n&uacute;ms. 2.543 e 9.521, em <i>Cole&#231;&atilde;o</i>, 1916, vol. 1, pp. 7&#45;12, e vol. 2, pp. 87&#45;119.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;44" href="#footnote&#45;18049&#45;44&#45;backlink">44</a>  Para as discuss&otilde;es em torno do Plano de Valoriza&#231;&atilde;o da Borracha, ver Benchimol, <i>Estrutura</i>, 1966, pp. 156&#45;163; Prado &amp; Capelato, "Borracha", 1975, pp. 302&#45;305, e Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, pp. 89&#45;102.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;45" href="#footnote&#45;18049&#45;45&#45;backlink">45</a>  Ver Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984, p. 49; Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980, p. 247, e Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993, p. 257, respectivamente.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;46" href="#footnote&#45;18049&#45;46&#45;backlink">46</a>  Dean, <i>Luta</i>, 1989, p. 75.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;47" href="#footnote&#45;18049&#45;47&#45;backlink">47</a>  Ver Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993, p. 255; tamb&eacute;m, <i>Revista da Associa&#231;&atilde;o Comercial do Amazonas</i> (ACA), n&uacute;m. 13, 1909, en Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 77.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;48" href="#footnote&#45;18049&#45;48&#45;backlink">48</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 43.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;49" href="#footnote&#45;18049&#45;49&#45;backlink">49</a>  "Convida realmente &aacute; medita&#231;&atilde;o uma tal despropor&#231;&atilde;o que varia, para uma mesma quantidade de mercadoria desde 354$, seu custo no Rio de Janeiro, a 389$375 no Par&aacute;, passando a 720$888 no Acre, para ser facturada ao miser&aacute;vel seringueiro por 1: 386$635". <i>Documentos</i>, 1915, p. 402.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;50" href="#footnote&#45;18049&#45;50&#45;backlink">50</a>  Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984, p. 45, e Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, pp. 111&#45;115.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;51" href="#footnote&#45;18049&#45;51&#45;backlink">51</a>  O deputado havia viajado para acompanhar as produ&#231;&otilde;es asi&aacute;ticas.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;52" href="#footnote&#45;18049&#45;52&#45;backlink">52</a>  Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984, p. 45, e Castro, Sanjad e Santos, "P&aacute;tria", 2009.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;53" href="#footnote&#45;18049&#45;53&#45;backlink">53</a>  Dean, <i>Luta</i>, 1989, p. 79.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;54" href="#footnote&#45;18049&#45;54&#45;backlink">54</a>  Com a crise econ&ocirc;mica em evid&ecirc;ncia a partir da d&eacute;cada de 1910 &eacute; percept&iacute;vel uma maior mobiliza&#231;&atilde;o do setor local em busca de solu&#231;&otilde;es para melhorar as condi&#231;&otilde;es de produ&#231;&atilde;o da borracha. Por exemplo, em 1913 a Associa&#231;&atilde;o Comercial do Amazonas publicaria o texto <i>Cultura e explora&#231;&atilde;o da borracha no Valle do Amazonas</i>, uma cartilha para produtores narrando experi&ecirc;ncias asi&aacute;ticas e estrat&eacute;gias para ampliar a produtividade local. Ver Castro, <i>Cultura</i>, 1913.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;55" href="#footnote&#45;18049&#45;55&#45;backlink">55</a>  Ferreira, <i>Federalismo</i>, 2007.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;56" href="#footnote&#45;18049&#45;56&#45;backlink">56</a>  <i>Minist&eacute;rio</i>, 1914.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;57" href="#footnote&#45;18049&#45;57&#45;backlink">57</a>  Decreto n&uacute;m. 2.543, artigo n&uacute;m. 12, <i>Cole&#231;&atilde;o</i>, 1916, vol. 1, p. 11.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;58" href="#footnote&#45;18049&#45;58&#45;backlink">58</a>  Decreto n&uacute;m. 2.543, artigo n&uacute;m. 3, Cole&#231;&atilde;o, 1916, vol. 1, p. 8.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;59" href="#footnote&#45;18049&#45;59&#45;backlink">59</a>  Sobre a Madeira&#45;Mamor&eacute;, ver Hardman, <i>Trem</i>, 1988.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;60" href="#footnote&#45;18049&#45;60&#45;backlink">60</a>  Pinto, <i>Pol&iacute;tica</i>, 1984.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;61" href="#footnote&#45;18049&#45;61&#45;backlink">61</a>  Discurso proferido na sess&atilde;o de 8 de julho de 1912, em <i>Documentos</i>, 1915, p. 141.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;62" href="#footnote&#45;18049&#45;62&#45;backlink">62</a>  Santos, <i>Historia</i>, 1980, e Loureiro, <i>Grande</i>, 1985,</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;63" href="#footnote&#45;18049&#45;63&#45;backlink">63</a>  Os debates sobre os projetos para defesa da borracha est&atilde;o compilados em <i>Documentos</i>, 1915.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;64" href="#footnote&#45;18049&#45;64&#45;backlink">64</a>  Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993, pp. 259&#45;261. "A simpatia federativa de 1912 se converteu numa esp&eacute;cie de animosidade. &#91;...&#93; O novo ministro da agricultura mostrou inexplic&aacute;vel irrita&#231;&atilde;o a proposito de programas de agricultura e coloniza&#231;&atilde;o na Amaz&ocirc;nia", em Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980, p. 255. J&aacute; Ant&ocirc;nio Loureiro salienta a "omiss&atilde;o do governo Federal, na tomada de provid&ecirc;ncias para conter a especula&#231;&atilde;o e, depois, a derrocada dos pre&#231;os, deixando a regi&atilde;o ao desamparo". Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 69.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;65" href="#footnote&#45;18049&#45;65&#45;backlink">65</a>  Delfim, <i>Problema</i>, 2009, p. 62.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;66" href="#footnote&#45;18049&#45;66&#45;backlink">66</a>  Perissinotto, <i>Classes</i>, 1994, pp. 235&#45;236.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;67" href="#footnote&#45;18049&#45;67&#45;backlink">67</a>  Holloway, <i>Vida</i>, 1978, p. 60.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;68" href="#footnote&#45;18049&#45;68&#45;backlink">68</a>  <i>Ibid</i>., pp. 63&#45;65.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;69" href="#footnote&#45;18049&#45;69&#45;backlink">69</a>  <i>Documentos</i>, 1915, p. 36. "Discurso proferido por Passos de Miranda em 1906".</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;70" href="#footnote&#45;18049&#45;70&#45;backlink">70</a>  <i>Ibid</i>., p. 37.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;71" href="#footnote&#45;18049&#45;71&#45;backlink">71</a>  <i>Ibid</i>., p. 102.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;72" href="#footnote&#45;18049&#45;72&#45;backlink">72</a>  <i>Ibid</i>., p. 110.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;73" href="#footnote&#45;18049&#45;73&#45;backlink">73</a>  Ibid., pp. 104&#45;105.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;74" href="#footnote&#45;18049&#45;74&#45;backlink">74</a>  Silva, <i>Defesa</i>, 1913, p. 300.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;75" href="#footnote&#45;18049&#45;75&#45;backlink">75</a>  Discurso proferido na sess&atilde;o de 27 de setembro de 1913. <i>Documentos</i>, 1915, pp. 298&#45;303.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;76" href="#footnote&#45;18049&#45;76&#45;backlink">76</a>  Requerimento submetido a voto na C&acirc;mara dos Deputados na sess&atilde;o de 26 de agosto de 1913. <i>Documentos</i>, 1915, pp. 380&#45;390.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;77" href="#footnote&#45;18049&#45;77&#45;backlink">77</a>  <i>Ibid</i>., p. 390.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;78" href="#footnote&#45;18049&#45;78&#45;backlink">78</a>  <i>Ibid</i>., p. 391.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;79" href="#footnote&#45;18049&#45;79&#45;backlink">79</a>  <i>Ibid</i>., pp. 396&#45;420.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;80" href="#footnote&#45;18049&#45;80&#45;backlink">80</a>  <i>Ibid</i>., p. 406.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;81" href="#footnote&#45;18049&#45;81&#45;backlink">81</a>  Ver Weinstein, <i>Borracha</i>, 1993; Cano, Ra&iacute;zes, 1977; Cardoso e M&uuml;ller, <i>Amaz&ocirc;nia</i>, 1977; Carone, <i>Rep&uacute;blica</i>, 1975, e Dean, <i>Luta</i>, 1989.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;82" href="#footnote&#45;18049&#45;82&#45;backlink">82</a>  <i>Documentos</i>, 1915, p. 418.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;83" href="#footnote&#45;18049&#45;83&#45;backlink">83</a>  Delfim, <i>Problema</i>, 2009, p. 64.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;84" href="#footnote&#45;18049&#45;84&#45;backlink">84</a>  Fritsch, "Apogeu", 1989, p. 40.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;85" href="#footnote&#45;18049&#45;85&#45;backlink">85</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 65</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;86" href="#footnote&#45;18049&#45;86&#45;backlink">86</a>  <i>Cole&#231;&atilde;o</i>, 1916, vol. II, pp. 86&#45;118.</font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;87" href="#footnote&#45;18049&#45;87&#45;backlink">87</a>  Loureiro, <i>Grande</i>, 1985, p. 43.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;88" href="#footnote&#45;18049&#45;88&#45;backlink">88</a>  <i>Cole&#231;&atilde;o</i>, 1916, vol. II, p. 93.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;89" href="#footnote&#45;18049&#45;89&#45;backlink">89</a>  Segundo: "h&aacute; not&iacute;cia de uma s&eacute;rie de firmas internacionais atra&iacute;das para atuar, ou que solicitaram registro &agrave;quela altura a fim de assegurar&#45;se no futuro a posse dos pr&ecirc;mios e vantagens &#91;...&#93; N&atilde;o consta que qualquer dessas firmas haja promovido imigra&#231;&atilde;o." Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980, pp. 252&#45;253.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;90" href="#footnote&#45;18049&#45;90&#45;backlink">90</a>  <i>Documentos</i>, 1915, p. 558.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;91" href="#footnote&#45;18049&#45;91&#45;backlink">91</a>  Guapindaya, <i>Amazonas</i>, 1900, p. 11.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;92" href="#footnote&#45;18049&#45;92&#45;backlink">92</a>  Silva, "Defesa", 1913, pp. 581&#45;594.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><a id="footnote&#45;18049&#45;93" href="#footnote&#45;18049&#45;93&#45;backlink">93</a>  Santos, <i>Hist&oacute;ria</i>, 1980, p. 251.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Sobre los autores</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Orange Matos Feitosa</b></font></p>  	    ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Maestra y estudiante de doctorado en Historia Social por la Universidad de S&atilde;o Paulo, bajo la direcci&oacute;n de la profesora doctora Maria de Lourdes Monaco Janotti. Organizadora y coautora del libro <i>Ensino, aprendizagem e pesquisa nas licenciaturas: Ci&ecirc;ncias, Geografia, Hist&oacute;ria e Pedagogia</i>, Manaus, Centro Universitario del Norte, 2006; autora del libro <i>Sob o Imp&eacute;rio da Nova Lei: o amanhecer da Rep&uacute;blica no Amazonas, 1892&#45;1893</i>, Brasil, Centro Universitario del Norte, 2008, y es autora de art&iacute;culos publicados en Brasil. Becaria de la Funda&#231;&atilde;o de Amparo &agrave; Pesquisa do Estado do Amazonas. Correo electr&oacute;nico: <a href="mailto:omfeitosa@bol.com.br">omfeitosa@bol.com.br</a>.</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Alexandre Macchione Saes</b></font></p>  	    <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Profesor de historia econ&oacute;mica en el Departamento de Econom&iacute;a de la Facultad de Econom&iacute;a, Administraci&oacute;n y Contabilidad de la Universidad de S&atilde;o Paulo y en el posgrado en Historia Econ&oacute;mica en la Facultad de Filosof&iacute;a, Letras y Ciencias Humanas de la Universidad de S&atilde;o Paulo, Brasil. Se gradu&oacute; en Ciencias Sociales por la Universidad del Estado de S&atilde;o Paulo, campus Araraquara, y doctor en Historia Econ&oacute;mica por el Instituto de Econom&iacute;a en la Universidad Estatal de Campinas. Es autor de <i>Conflitos do capital: Light versus CBEE na forma&#231;&atilde;o do capitalismo brasileiro (1898&#45;1927)</i>, S&atilde;o Paulo, Universidad del Sagrado Coraz&oacute;n, 2010, y organizador de <i>Sul de Minas em transi&#231;&atilde;o</i>, S&atilde;o Paulo, Universidad del Sagrado Coraz&oacute;n, 2012. Correo electr&oacute;nico: <a href="mailto:alexandre.saes@usp.br">alexandre.saes@usp.br</a>.</font></p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Panorama econômico-financeiro do Amazonas]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições do Governo do Estado do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Anuário estatístico do Brasil, ano]]></source>
<year>1986</year>
<volume>V</volume><volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto Brasileiro de Geografia e EstatísticaConfederação Nacional de la Industria]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Benchimol]]></surname>
<given-names><![CDATA[Samuel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estrutura geosocial e econômica da Amazônia]]></source>
<year>1966</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições do Governo do Estado do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bittencourt]]></surname>
<given-names><![CDATA[Agnello]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Corographia do estado do Amazonas]]></source>
<year>1985</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[AcaFundo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cano]]></surname>
<given-names><![CDATA[Wilson]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Raízes da concentração industrial em São Paulo]]></source>
<year>1977</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cano]]></surname>
<given-names><![CDATA[Wilson]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Raízes da concentração industrial em São Paulo]]></source>
<year>1988</year>
<edition>4</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São PauloCampinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad de Campiñas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cardoso]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fernando]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Müller]]></surname>
<given-names><![CDATA[Geraldo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Amazônia: expansão do capitalismo]]></source>
<year>1977</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brasiliense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carone]]></surname>
<given-names><![CDATA[Edgard]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A república velha I (Instituições e classes sociais)]]></source>
<year>1975</year>
<edition>3</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carneiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Domingues]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A borracha e sua desvalorização]]></source>
<year>1918</year>
<publisher-name><![CDATA[Belém]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Catramby]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A cultura da seringueira. Publicação feita por ordem de s. Exca. O Sr. Dr. Antonio Constantino Nery governador do Estado]]></source>
<year>1907</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Secção de Obras da Imprensa Official]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Castro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anna Raquel de Matos]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sanjad]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nelson]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Romeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Doralice dos Santos]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Da pátria da seringueira à borracha de plantação: Jacques Huber e seus estudos sobre a cultura das heveas no Oriente (1911-1912)]]></article-title>
<source><![CDATA[Boletin do Museu Paraense Emílio Goeldi. Ciências Humanas]]></source>
<year>dici</year>
<month>em</month>
<day>br</day>
<volume>4</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<publisher-name><![CDATA[Belém]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Castro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raymundo C.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Monteiro de, Cultura e exploração da borracha no Valle do Amazonas]]></source>
<year>1913</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Associação Comercial do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Coleção de Leis da Republica dos Estados Unidos do Brazil de 1912]]></source>
<year>1916</year>
<volume>I</volume><volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Colton]]></surname>
<given-names><![CDATA[G. W.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Colton's Atlas of the World Illustrating Physical and Political Geography]]></source>
<year>1855</year>
<volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Nueva York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[G. W. & C. B. Colton & Co.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Costa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisca Deusa S. da]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Quando viver ameaça a ordem urbana: trabalhadores urbanos em Manaus (1890-1915)]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pontifícia Universidade Católica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dean]]></surname>
<given-names><![CDATA[Warren]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A industrialização de São Paulo]]></source>
<year>1971</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dean]]></surname>
<given-names><![CDATA[Warren]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A luta pela borracha no Brasil: um estudo de história ecológica]]></source>
<year>1989</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Nobel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Delfim Netto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O problema do café]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Estatal Paulista]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dias]]></surname>
<given-names><![CDATA[Edinea Mascarenhas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A ilusão do Fausto: Manaus, 1890-1920]]></source>
<year>2007</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Valer]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Documentos parlamentares. Política econômica. Defesa da Borracha: 1906-1914]]></source>
<year>1915</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typ do Jornal do Commercio]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fausto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Boris]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História geral da civilização brasileira]]></source>
<year>1975</year>
<volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fausto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Boris]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Expansão do café e política cafeeira]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Fausto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Boris]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História geral da civilização brasileira]]></source>
<year>1985</year>
<volume>3</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ferreira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sylvio Mário Puga]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Federalismo, economia exportadora e representação política: o Amazonas na república velha (1889-1914)]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fritsch]]></surname>
<given-names><![CDATA[Winston]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Apogeu e crise na Primeira República: 1900-1930]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Abreu]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcelo de Paiva]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A ordem do progresso]]></source>
<year>1989</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Campus]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Furtado]]></surname>
<given-names><![CDATA[Celso]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação econômica do Brasil]]></source>
<year>1990</year>
<edition>27</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia Editora Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guapindaya]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fernando]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Amazonas. Os escandalos da administração do Sr. José Ramalho Junior]]></source>
<year>1900</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Diário de Noticias]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hardman]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco Foot]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Trem fantasma: a modernidade na selva]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Holloway]]></surname>
<given-names><![CDATA[Thomas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vida e morte do Convênio de Taubaté: a primeira valorização do café]]></source>
<year>1978</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Huber]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jacques]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Relatório sobre o estado actual da cultura da Hevea brasiliensis nos principais paizes de producção do Oriente]]></source>
<year>1912</year>
<publisher-loc><![CDATA[Belém ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Official do Estado]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Leonardi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Victor P. B.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os historiadores e os rios: natureza e ruína na Amazônia Brasileira]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasília ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Paralelo 15Universidade de Brasilia]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Leis, decretos e regulamentos]]></source>
<year>1911</year>
<volume>XI</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Secção de Obras da Imprensa Official]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<collab>Lino Aguiar & Cia.</collab>
<source><![CDATA[Almanach do Amazonas de 1908]]></source>
<year>1909</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Palais Royal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lloyd]]></surname>
<given-names><![CDATA[Reginald]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Impressões do Brasil no século XX]]></source>
<year>1913</year>
<publisher-loc><![CDATA[Londres ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Lloyd's Greater Britain Publishing Companhy Ltd.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Loureiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antônio José Souto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Síntese da história do Amazonas]]></source>
<year>1978</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Oficial]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Loureiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antônio José Souto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A grande crise (1908-1916)]]></source>
<year>1985</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[T. Loureiro & Cia.]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Loureiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antônio José Souto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Tempos de esperança-Amazonas 1917-1945]]></source>
<year>1994</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Sérgio Cardoso]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mendes]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A cultura da Hevea no Oriente- Sua manufatura nos Estados Unidos]]></source>
<year>1911</year>
<publisher-loc><![CDATA[Belém ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Mensagem lida perante a Assembléa legislativa na abertura da terceira sessão ordinária da oitava legislatura pelo Exmo. Sr. Dr. Jonathas de Freitas Pedrosa governador do Estado em 10 de julho de 1915]]></source>
<year>1915</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Seção de Obras da Imprensa Pública]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Mensagem lida perante a Assembléa legislativa na abertura da primeira sessão ordinária da nona legislatura pelo Exmo. Sr. Dr. Jonathas de Freitas Pedrosa governador do Estado em 10 de julho de 1916]]></source>
<year>1916</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Seção de Obras da Imprensa Pública]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Mensagem lida perante a Assembléa legislativa na abertura da segunda sessão ordinária da nona legislatura pelo Exmo. Sr. Dr. Pedro de Alcantara Bacellar governador do Estado em 10 de julho de 1917]]></source>
<year>1917</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Seção de Obras da Imprensa Pública]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Ministério da Agricultura, Indústria e Comércio, ministro Pedro de Toledo, ano de 1911-1912]]></source>
<year>1914</year>
<volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Imprensa Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Monteiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mario Y.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Negritude & modernidade: a trajetória de Eduardo Gonçalves Ribeiro]]></source>
<year>1990</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Governo do estado do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Perissinotto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Renato]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Classes dominantes e hegemonia na república velha]]></source>
<year>1994</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Estatal de Campinas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pinheiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. Luiza Ugarte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A cidade sobre os ombros: trabalho e conflito no porto de Manaus (1899-1925)]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da Universidade do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pinheiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. Luiza Ugarte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Folhas do Norte: letramento e periodismo no Amazonas (1880-1920)]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pinto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nelson Prado Alves]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Política da borracha no Brasil]]></source>
<year>1984</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Hucitec]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Prado Jr.]]></surname>
<given-names><![CDATA[Caio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História econômica do Brasil]]></source>
<year>1990</year>
<edition>38</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brasiliense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Prado Jr.]]></surname>
<given-names><![CDATA[Caio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formação do Brasil Contemporâneo]]></source>
<year>2004</year>
<edition>23</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Brasiliense]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Prado]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Lígia Coelho]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rolim Capelato]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Helena]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A borracha na economia brasileira da Primeira República]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Fausto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Boris]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História geral da civilização brasileira]]></source>
<year>1975</year>
<volume>1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Difel]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arthur Cézar F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Amazônia e a cobiça internacional]]></source>
<year>1965</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições Governo do Estado do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arthur Cézar F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Rotina e dinâmica na vida brasileira]]></source>
<year>1965</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições Governo do Estado do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arthur Cézar F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História do Amazonas]]></source>
<year>1989</year>
<publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[ItatiaiaUniversidade do São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arthur Cézar F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O seringal e o seringueiro]]></source>
<year>1997</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Relatórios da Secretaria da Fazenda do Estado de São Paulo (1900-1910)]]></source>
<year></year>
<volume>1900</volume><volume>1910</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Secretaria dos Negócios da Fazenda]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<source><![CDATA[Relatório apresentado ao Exm. Sr. Cel. Antonio Clemente Ribeiro Bittencourt governador do Amazonas por Cyrillo Leopoldo da Silva Neves inspector do Thesouro em Commissão. Anno de 1910]]></source>
<year>1911</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Secção de Obras da Imprensa Official]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eloína M.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A rebelião de 1924 em Manaus]]></source>
<year>2001</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Valer]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos Júnior]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulo Marreiro dos]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vivência popular, exclusão e conflito social em Manaus 1906-1917]]></source>
<year>2004</year>
<publisher-loc><![CDATA[Manaus ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Universidade Federal do Amazonas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Roberto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História econômica da Amazônia (1800-1920)]]></source>
<year>1980</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[T. Queiroz]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luciano Pereira]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Defesa econômica da Borracha]]></source>
<year>1913</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typ. do Jornal do Comercio]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B60">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Weinstein]]></surname>
<given-names><![CDATA[Barbara]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Experiência de pesquisa em uma região periférica, a Amazônia]]></article-title>
<source><![CDATA[História, Ciências, Saúde-Manguinhos]]></source>
<year>maio</year>
<month>-a</month>
<day>go</day>
<volume>9</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>261-272</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Oswaldo Cruz]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B61">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Weinstein]]></surname>
<given-names><![CDATA[Barbara]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A borracha na Amazônia, expansão e decadência (1850-1920)]]></source>
<year>1993</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[HucitecUniversidade de São Paulo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
