<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0185-3058</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Nova tellus]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Nova tellus]]></abbrev-journal-title>
<issn>0185-3058</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Filológicas]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0185-30582011000100016</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Dedicatoria de Cristóbal Cabrera a Fray Juan de Zumárraga, obispo de México]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Cristóbal Cabrera&#8217;s letter dedicated to Fray Juan de Zumárraga, bishop of Mexico]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Quiñones Melgoza]]></surname>
<given-names><![CDATA[José]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidad Nacional Autônoma de México  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[México Distrito Federal]]></addr-line>
<country>México</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>00</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<volume>29</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>335</fpage>
<lpage>346</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0185-30582011000100016&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0185-30582011000100016&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0185-30582011000100016&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[La carta, dirigida a Fray Juan de Zumárraga, da a conocer algunas notas biográficas de Cristóbal Cabrera: su ordenación sacerdotal, su traducción del griego al latín a los argumentos de todas las Epístolas de san Pablo y otras canónicas de la Biblia; además, que vino a la ciudad de México con don Vasco de Quiroga a la Junta de Obispos (1539) y que estuvo hospedado en la casa de virrey.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[This document refers to the letter that Cristóbal Cabrera addressed to Fr. Juan de Zumárraga, which contains some biographical important news, such as: his ordainment, his translation, from Greek to Latin, of the arguments to all of St. Paul&#8217;s epistles and other canonical ones of the Bible; also, that along with Vasco de Quiroga, he attended the Meeting of Bishops in Mexico City (1539) and that he was hosted by the viceroy himself.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Cristóbal Cabrera]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Fray Juan de Zumárraga]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Vasco de Quiroga]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[Epístolas de San Pablo]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Cristóbal Cabrera]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Fray Juan de Zumárraga]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Vasco de Quiroga]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Saint Paul&#8217;s Epistles]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <p align="justify"><font face="verdana" size="4">Documentos</font></p>             <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>              <p align="center"><font face="verdana" size="4"><b>Dedicatoria de Crist&oacute;bal Cabrera a Fray Juan de Zum&aacute;rraga, obispo de M&eacute;xico</b></font></p>              <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>             <p align="center"><font face="verdana" size="3"><b>Crist&oacute;bal Cabrera&rsquo;s letter dedicated to Fray Juan de Zum&aacute;rraga, bishop of Mexico</b></font></p>              <p align="center"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>             <p align="center"><font face="verdana" size="2"><b>Jos&eacute; Qui&ntilde;ones Melgoza</b></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>             <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Universidad Nacional Aut&oacute;noma de M&eacute;xico.</i> <a href="mailto:jqmelgoza@yahoo.com.mx">jqmelgoza@yahoo.com.mx</a></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">Fecha de recepci&oacute;n: 25 de febrero de 2011.</font>    <br>     <font face="verdana" size="2">Fecha de aceptaci&oacute;n: 28 de mayo de 2011.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>             <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Resumen</b></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">La carta, dirigida a Fray Juan de Zum&aacute;rraga, da a conocer algunas notas biogr&aacute;ficas de Crist&oacute;bal Cabrera: su ordenaci&oacute;n sacerdotal, su traducci&oacute;n del griego al lat&iacute;n a los argumentos de todas las Ep&iacute;stolas de san Pablo y otras can&oacute;nicas de la <i>Biblia</i>; adem&aacute;s, que vino a la ciudad de M&eacute;xico con don Vasco de Quiroga a la Junta de Obispos (1539) y que estuvo hospedado en la casa de virrey.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Palabras clave</b>: Crist&oacute;bal Cabrera, Fray Juan de Zum&aacute;rraga, Vasco de Quiroga, Ep&iacute;stolas de San Pablo.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Abstract</b></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">This document refers to the letter that Crist&oacute;bal Cabrera addressed to Fr. Juan de Zum&aacute;rraga, which contains some biographical important news, such as: his ordainment, his translation, from Greek to Latin, of the arguments to all of St. Paul&rsquo;s epistles and other canonical ones of the <i>Bible</i>; also, that along with Vasco de Quiroga, he attended the Meeting of Bishops in Mexico City (1539) and that he was hosted by the viceroy himself.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Keywords</b>: Crist&oacute;bal Cabrera, Fray Juan de Zum&aacute;rraga, Vasco de Quiroga, Saint Paul&rsquo;s Epistles.</font></p>              ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Efectivamente Crist&oacute;bal Cabrera<sup><a href="#nota">1</a></sup> coloc&oacute;, antes de su trabajo de traducci&oacute;n y despu&eacute;s de su t&iacute;tulo, <i>Argumenta in omnes Beati Pauli Epistolas et alias</i> <i>Catholicas ac canonicas e Graeco in Latinum versa per Christophorum a</i> <i>Iesumaria (cum adolescens adhuc apud Novae Hispaniae Indos ageret),</i> esa dedicatoria. En cuanto al t&iacute;tulo de la obra que dedic&oacute; al obispo Fray Juan de Zum&aacute;rraga, Elisa Ruiz<sup><a href="#nota">2</a></sup> refiere que "Hay correcciones en el t&iacute;tulo de la obra. La frase del encabezamiento que hemos puesto entre par&eacute;ntesis quiz&aacute;s sea una adici&oacute;n. Tras <i>Iesumaria</i> hab&iacute;a, tal vez &#91;la palabra&#93; <i>sionius</i> (<i>sic</i>) que, posteriormente, ha sido borrada por el autor. Este adjetivo &#91;<i>a</i> <i>Iesumaria</i>, a modo de patron&iacute;mico&#93; que se lee en &#91;p&aacute;rrafo 1 de&#93; la carta&#45;dedicatoria dirigida a Zum&aacute;rraga ha sido igualmente suprimido".</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Ernest J. Burrus, que reproduce la dedicatoria<sup><a href="#nota">3</a></sup> y que la titula "Cabrera&rsquo;s letter to the bishop of Mexico, Juan de Zum&aacute;rraga: complete text of the original", informa que el aut&oacute;grafo personal se guarda en la Biblioteca Vaticana, manuscrito latino 1164 (a&ntilde;o 1540 y 1559) ff. 173&#45;188v, y que &eacute;ste no se halla mencionado en la <i>Bibliotheca Hispana Nova</i> de Nicol&aacute;s Antonio ni (hasta la fecha de su art&iacute;culo) en otra bibliograf&iacute;a impresa; pero Elisa Ruiz, citando el mismo manuscrito y los mismos a&ntilde;os, se&ntilde;ala diferentes fojas (263&#45;278), y dice que la fecha de 1559 debe aplicarse a la disposici&oacute;n de la obra <i>Sancti Evangelii Quadriga</i>, escrita por propia mano de Cabrera en Medina de R&iacute;oseco,<sup><a href="#nota">4</a></sup> la cual va encuadernada en el mismo volumen (manuscrito 1164).</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Leopoldo Campos<sup><a href="#nota">5</a></sup> tambi&eacute;n reprodujo la dedicatoria con el t&iacute;tulo de "Carta de Crist&oacute;bal Cabrera, Pbro., a Fr. Juan de Zum&aacute;rraga obispo de M&eacute;xico". Antes de editarla, se&ntilde;ala en la nota 33: "Aun cuando el P. Burrus edita dicha carta... nosotros hacemos otro tanto, aprovechando la copia que desde hace alg&uacute;n tiempo nos obsequi&oacute; el notable americanista y hermano en Religi&oacute;n P. Lino G&oacute;mez Canedo, O.F.M., quien la sac&oacute; de su pu&ntilde;o y letra durante sus investigaciones en Roma, y a quien agradecemos p&uacute;blicamente su generosidad".<sup><a href="#nota">6</a></sup></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Tomando como base esas dos ediciones, efectuadas hace 50 y 38 a&ntilde;os respectivamente, me puse a realizar (sin tener en mis manos el manuscrito original) esta edici&oacute;n cr&iacute;tica, en la cual sigo para su correspondiente graf&iacute;a las normas comunes que los fil&oacute;logos m&aacute;s connotados utilizan en las ediciones de los textos cl&aacute;sicos latinos.<sup><a href="#nota">7</a></sup> Sobre todo tom&eacute; en cuenta el empleo reglamentario de may&uacute;sculas y min&uacute;sculas al inicio de nombres propios o comunes, o bien correg&iacute; la deformaci&oacute;n gr&aacute;fica de muchas voces, propiciada por el descuido de latines, como el vulgar, el b&iacute;blico&#45;eclesi&aacute;stico y el usado en los escritos patr&iacute;sticos.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Tocante a la puntuaci&oacute;n, conservo, omito o cambio la que consignan los textos que segu&iacute; en mi trabajo. Ella atiende a la estructura y modismos de la lengua latina y a su sintaxis, ya que busqu&eacute; hacer m&aacute;s comprensible el texto de Cabrera. S&oacute;lo copio tal cual la puntuaci&oacute;n que lleva, en la edici&oacute;n de la <i>Vulgata</i> que manej&eacute;,<sup><a href="#nota">8</a></sup> la cita b&iacute;blica que el autor de la <i>Dedicatoria</i> hace del profeta Ezequiel (par&aacute;grafos 3&#45;6), la cual pongo con sus mismos p&aacute;rrafos, ya que Cabrera los alter&oacute;, y meto entre par&eacute;ntesis angulares las palabras que &eacute;ste a&ntilde;adi&oacute; y entre corchetes la que suprimi&oacute; del texto b&iacute;blico.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Por razones pr&aacute;cticas, pedidas por el aparato cr&iacute;tico, divido el texto de la <i>Dedicatoria</i> en par&aacute;grafos que, como a&ntilde;adidos m&iacute;os, van puestos con corchetes negritos y a&ntilde;ado aqu&iacute; aquellas notas que ayudan a apreciar mejor al autor y a su documento.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Hac itur ad astra...</i> (par&aacute;grafo 8). Alude a la <i>Eneida</i> de Virgilio, IX, 641: <i>Sic itur ad astra.</i></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Nos... nonne sumus numerus fruges consumere nati?</i> (par&aacute;grfo 8). Alude a <i>Ep&iacute;stolas</i> de Horacio, I, II, 27: <i>Nos numerus sumus et fruges</i> <i>consumere nati.</i></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Editione Complutensi...</i> (par&aacute;grafo 9). Se refiere a la <i>Biblia pol&iacute;glota</i> en 5 tomos, edici&oacute;n auspiciada por el cardenal Cisneros, y publicada en Alcal&aacute; de Henares, 1502&#45;1514, de la cual existe un ejemplar en la Biblioteca Nacional de M&eacute;xico.</font></p>              ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Michuacanensis episcopus...</i> (par&aacute;grafo 11). Es don Vasco de Quiroga, primer obispo de Michoac&aacute;n.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Apud proregem...</i> (par&aacute;grafo 11). Es el virrey Antonio de Mendoza, que en 1534 vino a Nueva Espa&ntilde;a como presidente de la Segunda Audiencia, la cual tambi&eacute;n integraba don Vasco de Quiroga.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Synodali... Consilio...</i> (par&aacute;grafo 11). Fue la Junta Episcopal (o S&iacute;nodo de obispos) que se inici&oacute; en la ciudad de M&eacute;xico el 27 de abril de 1539 y a la cual asistieron, entre otros prelados: Zum&aacute;rraga, Quiroga, Z&aacute;rate, Garc&eacute;s y Marroqu&iacute;n, y Cabrera acompa&ntilde;aba a Quiroga, por eso fue hospedado tambi&eacute;n en la casa del virrey.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Has mihi bovi... imponi clitellas...</i> (par&aacute;grafo 12). Se hace referencia al proverbio antiguo: <i>bovi clitellas imponere</i> que <i>A New Latin Dictio</i><i>nary (Lewis and Short).</i> Bajo la palabra <i>bos</i> dice que se aplicaba a quien desempe&ntilde;aba una tarea para la cual no era competente. Cf. Cicer&oacute;n, <i>Ad</i> <i>Att</i>., V, XV, 3: <i>Clitellas bovi sunt impositae...</i></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Exemplari Basiliensis...</i> (par&aacute;grafo 13) Burrus dice que se refiere a la traducci&oacute;n del griego que Erasmo hizo del "Nuevo Testamento". Hasta 1539 se hab&iacute;an hecho de ella cinco ediciones (1516, 1519, 1522, l527 y 1535).</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Finalmente las siglas en el aparato cr&iacute;tico designan: B, la edici&oacute;n de Burrus; C, la edici&oacute;n de Campos, a las cuales se a&ntilde;adi&oacute; ER, Elisa Ruiz porque dentro de su estudio reproduce el t&iacute;tulo y algunos fragmentos de la <i>Dedicatoria</i>.<sup><a href="#nota">9</a></sup></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;1&#93;</b> Reverendissimo in Christo patri Ioanni Zumarragae, episcopo primo dein archiepiscopo Mexicensis Ecclesiae in Nova Hispania, detestabilium hereseon inquisitori, Christophorus a Iesumaria salutem in Domino sempiternam.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;2&#93;</b> Si, iuxta rhetorum sententiam, praecipua pars orationis in auditoribus sita est (quippe quod frustra videatur quispiam dicere, nisi auditorem habeat attentum, docilem et benevolum), hic non possum non agere tecum paucis, amplissime praesul, quod sciam te variis ubiquaque premi distringique negotiis, dum vere episcopum, hoc est, speculatorem vigilantissimum agis. <b>&#91;3&#93;</b> Nimirum meministi illud Ezechielis &#91;XIII, 6&#45;9&#93;:</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Si speculator &lt;ait Dominus&gt; viderit gladium venientem, et non insonuerit buccina, et populus se non custodierit, veneritque gladius, et tulerit de eis animam: ille quidem in iniquitate sua captus est, sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;4&#93;</b> Et tu, fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel; audiens ergo ex ore meo sermonem, annuntiabis eis ex me. <b>&#91;5&#93;</b> Si me dicente ad impium: &#91;Impie,&#93; morte morieris, non fueris locutus ut se custodiat impius a via sua, ipse impius in iniquitate sua morietur, sanguinem autem eius de manu tua requiram.</font></p>              ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;6&#93;</b> Si autem annuntiante te ad impium ut a viis suis convertatur, non fuerit conversus a via sua, ipse in iniquitate sua morietur, porro tu animam tuam liberasti.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;7&#93;</b> Hinc est quod tam vigilans innumeris laboribus incumbas, quibus hinc inde impetitus. Dum alii bis pransi cenam parant, tu prandium primum attingas, ut iam cum Apostolis et Apostolorum duce Christo spatium tibi deest manducandi. Dumque alii dormitum eunt, tu ad scribendum his et illis tuas ecclesias moderantibus, insomnes ducens noctes, te recipias. Perge, pie praesul, perge, inquam, qua coepisti currere.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;8&#93;</b> Hac itur ad astra, ut ille dixit. Nos homunculi ad te tuique similes huius Novi Orbis praesules sic in laboribus assiduis collati, nonne sumus numerus fruges consumere nati?</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;9&#93;</b> Sed ad rem. Religiosi quidam viri ex instituto divi Dominici ut morum probitate singularique eruditione insignes, ita mihi non vulgares amici superioribus a me diebus obnixe petierunt ut <i>Argumenta illa in</i> <i>Divi Pauli Epistolas et ceteras catholicas ac canonicas</i> cum nonnulis aliis quae Graece ferebantur in editione Complutensi facerem Latina. <b>&#91;10&#93;</b> Detrectaram semel atque iterum hanc sarcinam, quod esset meis humeris longe maior et plerisque tricis implicitus carerem etiam hospitio studiorum silentiis accomodo; nam eo nido hospes sum Mexici ubi nihil non est obstreperum, turbulentum ac clamosum, vulcanicam officinam dicas rectius quam litterariam.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;11&#93;</b> Haec invitus patior in aula, ferendum tamen, quod pius itidem Michuacanensis episcopus hospes hic apud proregem patitur, ne tantum patronum deseram, donec Synodali absoluto Concilio, hinc exeamus. <b>&#91;12&#93;</b> Illi vero quod identidem efflagitarunt, impetrarunt tandem; et passus sum volens nolens has mihi bovi (ut est in ethnicorum proverbiis) imponi clitellas.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;13&#93;</b> Accipiens igitur oblatum codicem, memet in Museum sine Musis recipio. Et, ubi primum singula quaeque eorum quae traducturus eram inspexi, inveni eadem fere omnia in exemplari Basiliensi (cuius copia nobis fecerat caritas tua), recentioribus elegantioribusque typis excussa. <b>&#91;14&#93;</b> Itaque ex utriusque exemplaris collatione, Complutensis scilicet et Basilensis, utcumque verti <i>Argumenta</i> illa Graeca quae in omnes Novi Testamenti Epistolas traduntur anonyma, id est incerto autore. Atqui nemo ob id aspernatu digna haec ipsa censeat. <b>&#91;15&#93;</b> Nec enim extarent adhunc tamquam sacrosanctum quoddam in Novi Testamenti adytis reconditum nec in pretio forent eruditis habita, nisi prae se ferrent auctorem, qui nomen forte modestiae gratia supprimere voluit, doctissimum gravissimumque virum. <b>&#91;16&#93;</b> Quod pariter accidisse videtur in nostris illis <i>Argumentis</i> quae a priscis recepta Latinis patribus citra ullam auctoris nomenclaturam hodie leguntur in <i>Bibliis</i>. <b>&#91;17&#93;</b> Quando res ipsa per se est optima, aut certe honesta simul et utilis, quid vetat, quominus illam obviis amplectamur ulvis, etiamsi ipsum ignoremus artificem? <b>&#91;18&#93;</b> Etenim, qui ab institore decoris lineamentis pictam sculptamque imaginem velit emere, parum sit anxius decet de notitia nomineque pictoris aut sculptoris. <b>&#91;19&#93;</b> Perparum enim refert scire sitne Flandrus an Gallus, Germanus an Italus.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;20&#93;</b> Alia insuper <i>Argumenta</i> ex Complutensi exemplari sub Theodoriti nomine in omnes ferme quas memoravi <i>Epistolas</i> breviora quidem illa sed lectu maxime digna transtuli. Adde his <i>Peregrinationem</i> <i>Beati</i> <i>Pauli</i> cum ratione temporis praedicationis ac martyrii eiusdem Apostoli. <b>&#91;21&#93;</b> Quod in Basiliensi editione coniuncte positum erat incerto auctore, in Complutensi vero <i>Peregrinatio Pauli</i> distincta erat, nulla mentione facta de auctore, ab aliis quae sub Euthalii diaconi nomine ferebantur. <b>&#91;22&#93;</b> Postremo <i>Epistolam</i> eruditissimi viri Eusebii Caesariensis ad Carpianum de Evangelistarum concordia quae argumenti vice est in <i>Cano</i><i>nes</i> eiusdem viri Latinam feci.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;23&#93;</b> Ceterum fidelem potius quam de elegantia sollicitum egi interpretem. Idque data opera ne in re tam simpliciter sancta stulte penuriam meam ostentare viderer.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;24&#93;</b> Hoc ergo quicquid est laboris mihi visum est, secundum Deum cui me totum debeo, tuae nuncupare prudentiae. <b>&#91;25&#93;</b> Nam praeter quam quod me quondam pene puerum statim ex Hispania ingressum Mexicum domi fovisti, aluisti ac humanitater reparasti amoreque vere paterno semper es prosecutus, donasti etiam hypodiaconi, diaconique munere; ac demum Christi gratia actum est ut modo mihi indigno imbecillique adolescenti presbyterii onus et honos imponeretur. <b>&#91;26&#93;</b> Reliquas autem animi tui dotes quas a Patre luminum accepisti, prudens sciensque praetereo, ut adulationis notam subterfugiam.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;27&#93;</b> At cum Deo optimo maximo omniumque liberalissimo remuneratore tibi res est. Ipse multo cum fenore quod seminas tibi reddet et cum beatis pro meritis mercedem recipies. <b>&#91;28&#93;</b> Quod superest, tuae erit charitatis conatus nostros boni consulere Christophorique tui studiis favere.</font></p>              ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;29&#93;</b> Praestiti quidem quod pro virili potui, si minus contigit quod volui. <b>&#91;30&#93;</b> Porro si sensero tuam amplitudinem meam probavisse industriam, ut omittam quod ad alia reddar alacrior, spes erit fore ut nemo lectorum eam audeat improbare. <b>&#91;31&#93;</b> Illud interim impetrare velim a criticis, videlicet ut priusquam suam proferant sententiam, perpendant me nihil hic addidisse de meo, nisi cum animi sinceritate laborem. <b>&#91;32&#93;</b> Nam, ut ad doctos me convertam, quis adeo tetricus est, aut livore corruptus, aut lippis oculis caecutiens, ut non videat haec quantulacumque sunt, non parum lucis allatura studiosis lectoribus, sacrarumque literarum candidatis, illisque potissimum Graecanicae linguae ignaris, in quorum gratiam haec Latinis auribus reddita sunt?</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;33&#93;</b> Sed ne sim aequo longior, bene valeat caritas tua in Christo Iesu.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;34&#93;</b> Mexici. Ad festum Omnium Sanctorum, anno a virgineo nostrae salutis partu 1540.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><i>Aparato cr&iacute;tico</i></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>1</b> patri... episcopo... archiepiscopo... inquisitori: <i>Patri... Episcopo...</i> <i>Archiepiscopo... Inquisitori</i> B C.|| <b>2</b> sita est (quippe... benevolum): <i>sita</i> <i>est</i> &#45;<i>quippe... benevolum</i>&#45; B; <i>sita est, quippe... benevolum,</i> C; auditorem: <i>auditorium</i> C (cf. supra par&aacute;grafo 2: auditoribus); praesul: <i>Praesul</i> B C; ubiquaque: <i>undiquaque</i> B; <i>undequaque</i> C.|| <b>3</b> buccina: <i>bucina</i> C; sanguinem: <i>sanguine</i> B; autem eius de manu: <i>autem de manu</i> B.|| <b>7</b> cenam: <i>caenam</i> B C; praesul: <i>Praesul</i> B.|| <b>8</b> assiduis<b>:</b> <i>assiduos</i> B C.|| <b>9</b> Dominici ut morum: <i>Dominici morum</i> C; ceteras: <i>caeteras</i> C; catholicas ac canonicas: <i>Catholicas ac Canonicas</i> C; Graece: <i>grece</i> C; Latina: <i>latina</i> C; <i>Latino</i> ER.|| <b>10</b> Detrectaram: <i>Detrectarem</i> C; litterariam: <i>literariam</i> B.|| <b>11</b> Michuacanensis: <i>Mechuacanensis</i> C; episcopus: <i>Episcopus</i> B C; proregem: <i>Proregem</i> B C.|| <b>13</b> Museum sine Musis: <i>musaeum sine musis</i> B C ER; caritas: <i>Charitas</i> B C.|| <b>14</b> exemplaris: <i>exemplari</i> C.|| <b>15</b> tamquam: <i>tamque</i> B, auctorem: <i>authorem</i> B.|| <b>16</b> patribus: <i>Patribus</i> C; <i>Bi</i><i>bliis</i>: Bibliis B; Biblis C.|| <b>17</b> Quando res ipsa per se est optima: <i>Quando</i> <i>res est ipsa per se optima</i> C.|| <b>21</b> incerto auctore, in Complutensi vero <i>Peregrinatio Pauli</i>. Hoc totum deest in C; auctore: <i>autore</i> B; distincta erat: <i>distinctum erat</i> C.|| <b>23</b> Ceterum: <i>caeterum</i> B C.|| <b>24</b> prudentiae: <i>Prudentiae</i> B C.|| <b>25</b> quondam: <i>quodam</i> B C ER; honos: <i>honor</i> C.|| <b>27</b> fenore: <i>foenore</i> B C.|| <b>28</b> caritatis: <i>Charitatis</i> B C.|| <b>29</b> amplitudinem: <i>Amplitudinem</i> B.|| <b>33</b> caritas: <i>Charitas</i> B C; Iesu: <i>Jesu</i> C.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;1&#93;</b> Crist&oacute;bal de Jes&uacute;s Mar&iacute;a saluda por siempre en el Se&ntilde;or al reverend&iacute;simo padre en Cristo Juan de Zum&aacute;rraga, primer obispo y despu&eacute;s arzobispo de la Iglesia de M&eacute;xico en Nueva Espa&ntilde;a e inquisidor de abominables herej&iacute;as.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;2&#93;</b> Si, seg&uacute;n la ense&ntilde;anza de los ret&oacute;rico, la parte principal de un discurso descansa en los oyentes (por cierto parecer&aacute; que alguien habla en vano, si no tiene un oyente atento, d&oacute;cil y ben&eacute;volo), aqu&iacute; puedo hablar brevemente contigo, m&aacute;ximo obispo, porque s&eacute; que t&uacute; por todas partes est&aacute;s oprimido y ocupado por varios negocios, mientras verdaderamente vives como obispo, esto es, vigilant&iacute;simo atalaya. <b>&#91;3&#93;</b> Seguramente recordaste aquello de Ezequiel:</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">Si el atalaya &lt;dice el Se&ntilde;or&gt; viera que un ej&eacute;rcito viene y no hiciera sonar la trompeta y el pueblo no se protegiera y viniera el ej&eacute;rcito y les quitara la vida, &eacute;l ciertamente estar&aacute; cautivo en su maldad; sin embargo, yo del cuidado del atalaya reclamar&eacute; esa sangre.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;4&#93;</b> Y t&uacute;, hijo de hombre, te eleg&iacute; atalaya de la casa de Israel. As&iacute;, pues, cuando, oigas de mi boca el mandato se lo comunicar&aacute;s por m&iacute;. <b>&#91;5&#93;</b> Si dici&eacute;ndole yo al imp&iacute;o: &#91;Imp&iacute;o,&#93; morir&aacute;s en tu maldad y t&uacute; no hablaras para que el imp&iacute;o se proteja de su camino, el mismo imp&iacute;o morir&aacute; en su maldad; sin embargo, yo reclamar&eacute; su sangre de tu cuidado.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;6&#93;</b> Mas si comunic&aacute;ndoselo t&uacute; al imp&iacute;o para que de sus caminos se convierta, y no fuera convertido de su camino, &eacute;l mismo morir&aacute; en su maldad, pero t&uacute; libraste tu alma.</font></p>              ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;7&#93;</b> De un lado est&aacute; que tan vigilante te consagres a innumerables trabajos; del otro, que algunos te censuren. Mientras unos dos veces desayunados preparan la comida, t&uacute; pruebas el primer desayuno, tal como ya pas&oacute; con los Ap&oacute;stoles y con Cristo, gu&iacute;a de los Ap&oacute;stoles, te falta tiempo para comer. Y mientras otros van a dormir, t&uacute; te recoges a escribir a &eacute;stos y a aquellos que gobiernan tus iglesias, pasando insomne las noches. Prosigue, piadoso obispo, prosigue, insisto, por donde comenzaste a correr.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;8&#93;</b> Por aqu&iacute; se va a los astros, como dijo Virgilio. Yo, pobre hombre junto a ti y parecido a ti, obispo de este Nuevo Mundo, tan aplicado a asiduos trabajos, &iquest;no soy acaso s&oacute;lo n&uacute;mero nacido para consumir frutos?</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;9&#93;</b> Pero voy a mi asunto. Ciertos religiosos de la orden de Santo Domingo, tan insignes en buenas costumbres y singular erudici&oacute;n como para m&iacute; distinguidos amigos, en d&iacute;as pasados me pidieron encarecidamente que pusiera en lat&iacute;n <i>Los argumentos de las Ep&iacute;stolas de San Pa</i><i>blo y las dem&aacute;s cat&oacute;licas y can&oacute;nicas</i> con algunas otras que circulaban en griego dentro de la edici&oacute;n complutense. <b>&#91;10&#93;</b> Una y otra vez hab&iacute;a rechazado tal carga, porque era muy superior a mis fuerzas, y metido en much&iacute;simas dificultades carec&iacute;a tambi&eacute;n de un alojamiento apropiado para el silencio de los estudios, ya que estoy alojado en esa mansi&oacute;n de M&eacute;xico, donde todo es ruidoso, turbulento y ensordecedor que m&aacute;s bien lo llamar&iacute;as una fragua que un taller literario. <b>&#91;11&#93;</b> Contrariado sufro esto en mi aposento; sin embargo debo soportar lo que igualmente soporta el piadoso obispo de Michoac&aacute;n, alojado aqu&iacute; en casa del virrey, para no dejar a tan gran patrono hasta que, una vez terminado el Concilio Sinodal, salgamos de aqu&iacute;. <b>&#91;12&#93;</b> Sin embargo ellos muchas veces me lo pidieron vivamente y por fin lo consiguieron; y padec&iacute;, queriendo y no queriendo, que me impusieran (como est&aacute; en los proverbios de los paganos), como al buey, las albardas.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;13&#93;</b> Por tanto, recibido el ofrecido c&oacute;dice, yo mismo me reclu&iacute; en un Museo sin Musas. Y, luego que examin&eacute; cada uno de los argumentos que iba a traducir, encontr&eacute; los mismos, casi todos, en un ejemplar de Basilea (cuya copia me hab&iacute;a facilitado tu caridad), impresos con tipos m&aacute;s modernos y elegantes. <b>&#91;14&#93;</b> Y as&iacute;, de la confrontaci&oacute;n de ambos ejemplares, es decir, el complutense y el de Basilea, de cualquier modo traduje los argumentos griegos que corren an&oacute;nimos, esto es, de autor incierto, en todas las ep&iacute;stolas del Nuevo Testamento; sin embargo, nadie por esto los juzgue dignos de desprecio. <b>&#91;15&#93;</b> Y en efecto, no quedar&iacute;an hasta ahora como algo sacrosanto, oculto en los santuarios del Nuevo Testamento, ni ser&iacute;an juzgados con aprecio por los eruditos, si frente a s&iacute; no llevaran por autor a un sujeto muy docto y notable que tal vez por modestia quiso suprimir su nombre. <b>&#91;16&#93;</b> Parece que esto sucedi&oacute; igualmente en aquellos Argumentos nuestros que recibidos por los antiguos padres latinos sin ning&uacute;n nombre de autor, hoy se leen en las <i>Biblias</i>. <b>&#91;17&#93;</b> Cuando un objeto por s&iacute; mismo es &oacute;ptimo, o ciertamente honesto al par que &uacute;til, &iquest;qu&eacute; impide que lo acojamos con afables brazos, aunque ignoremos a su propio artesano? <b>&#91;18&#93;</b> As&iacute;, pues, quien, por sus pinceladas de belleza, quiere comprar del vendedor una imagen pintada o esculpida, es normal que est&eacute; poco ansioso de saber y conocer el nombre del pintor o del escultor. <b>&#91;19&#93;</b> Muy poco, pues, le interesa saber si es flamenco, franc&eacute;s, alem&aacute;n o italiano.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;20&#93;</b> Traduje adem&aacute;s algunos <i>Argumentos</i> tomados del ejemplar complutense, puestos bajo el nombre de Teodoreto, para casi todas las <i>Ep&iacute;s</i><i>tolas</i> que mencion&eacute;: son ciertamente m&aacute;s breves, pero muy dignos de ser le&iacute;dos. A&ntilde;ade a &eacute;stos la <i>Peregrinaci&oacute;n de San Pablo</i> con la relaci&oacute;n del tiempo de predicaci&oacute;n y martirio del mismo Ap&oacute;stol. <b>&#91;21&#93;</b> Lo que en la edici&oacute;n de Basilea hab&iacute;a sido puesto juntamente con el incierto autor; en la complutense, por el contrario, la <i>Peregrinaci&oacute;n de Pablo</i> era distinta, no haciendo ninguna menci&oacute;n sobre el autor, de otras que se presentaban bajo el nombre del di&aacute;cono Eutalio. <b>&#91;22&#93;</b> Finalmente traduje al lat&iacute;n la <i>Ep&iacute;stola</i> del muy erudito autor Eusebio de Cesarea a Carpiano sobre la concordancia de los Evangelistas, la cual tiene, en vez del argumento, los <i>C&aacute;nones</i> del mismo autor.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;23&#93;</b> Por lo dem&aacute;s, traduje como fiel int&eacute;rprete, m&aacute;s que preocupado por la elegancia. Y esto lo hice, recibida la obra, porque en una cosa tan sencillamente santa, no pareciera que yo mostraba tontamente mi falta de talento.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;24&#93;</b> Por tanto lo que sea este trabajo, me pareci&oacute;, seg&uacute;n Dios, a quien todo me debo, dedicarlo a tu competencia. <b>&#91;25&#93;</b> Pues adem&aacute;s de que otrora, <i>casi ni&ntilde;o</i>, tan pronto como entr&eacute; desde Espa&ntilde;a a la ciudad de M&eacute;xico, me acogiste en tu casa, me alimentaste y humanamente me alentaste de nuevo, y con amor verdaderamente paternal me honraste siempre; me diste tambi&eacute;n el subdiaconado y el diaconado, y finalmente por la gracia de Cristo se procur&oacute; que en seguida por ti me fuera impuesta (indigno y d&eacute;bil adolescente) la honrosa carga del sacerdocio. <b>&#91;26&#93;</b> Sin embargo para eludir la mancha de la adulaci&oacute;n, deliberada y conscientemente paso por alto las dem&aacute;s dotes de tu alma, que recibiste del Padre de las luces.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;27&#93;</b> No obstante tienes que v&eacute;rtelas con Dios todopoderoso y remunerador muy pr&oacute;digo de todas las cosas. &Eacute;l mismo te devolver&aacute; con mucha ganancia lo que siembras y por tus m&eacute;ritos recibir&aacute;s la recompensa en compa&ntilde;&iacute;a de los santos. <b>&#91;28&#93;</b> Por lo dem&aacute;s ser&aacute; propio de tu caridad acoger bien mis esfuerzos y favorecer los estudios de tu Crist&oacute;bal.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;29&#93;</b> Ciertamente realic&eacute; lo que individualmente pude, aunque no logr&eacute; lo que quise. <b>&#91;30&#93;</b> Pero si siento que tu dignidad aprob&oacute; mi diligencia, para omitir lo que para otras cosas traduzca m&aacute;s alegre, tendr&eacute; venidera esperanza de que nadie de los lectores se atrever&aacute; a reprobarla. <b>&#91;31&#93;</b> Entre tanto, esto quisiera pedir de los cr&iacute;ticos: que, antes que divulguen su opini&oacute;n, sopesen bien que yo en ello nada a&ntilde;ad&iacute; de lo m&iacute;o, sino un trabajo con pureza de intenci&oacute;n. <b>&#91;32&#93;</b> Pues, para dirigirme a los doctos, &iquest;qui&eacute;n ser&aacute; tan severo, ro&iacute;do de envidia o ciego en sus ojos lega&ntilde;osos que no mire que estos <i>Argumentos,</i> por poco que valgan, llevar&aacute;n no poca luz a los lectores estudiosos y a los aspirantes a estudiar las Sagradas Escrituras, y principalmente a los ignorantes de la lengua griega, en beneficio de cuyas orejas latinas estos fueron traducidos?</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;33&#93;</b> Pero para no alargarme m&aacute;s de lo justo, bien haya en Jesucristo tu caridad.</font></p>              ]]></body>
<body><![CDATA[<p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>&#91;34&#93;</b> En M&eacute;xico. Para la fiesta de todos los santos, en el a&ntilde;o de 1540 del parto virginal de nuestra salvaci&oacute;n.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b><a name="nota"></a>Notas</b></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>1</sup> Crist&oacute;bal Cabrera naci&oacute; en 1513 en la provincia de Burgos, Espa&ntilde;a. Lleg&oacute; a la ciudad de M&eacute;xico cerca de 1534, siendo tal vez cl&eacute;rigo de &oacute;rdenes menores, pues Nicol&aacute;s Antonio dice que "se dedic&oacute; a una vida c&eacute;libe y eclesi&aacute;stica". Aqu&iacute; fue acogido por el obispo Fray Juan de Zum&aacute;rraga, quien lo orden&oacute; sacerdote en 1535, a la edad de 22 a&ntilde;os. Vivi&oacute; en Nueva Espa&ntilde;a m&aacute;s o menos 12 a&ntilde;os, ya que para 1545 se encuentra de regreso en su patria, de donde parte para Roma, y all&aacute; muere en 1598.</font></p>              <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>2</sup> "Crist&oacute;bal Cabrera, ap&oacute;stol graf&oacute;mano", <i>Cuadernos de filolog&iacute;a cl&aacute;sica</i>, 12 (Madrid, 1977), p. 81&#45;82.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5572720&pid=S0185-3058201100010001600001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>              <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>3</sup> "Crist&oacute;bal Cabrera (c.1515&#45;1598) first American Author: A check list of his Writings in The Vatican Library", <i>Manuscripta</i>, 4 (Saint Louis, 1960), pp. 85&#45;89.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5572722&pid=S0185-3058201100010001600002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> Ignoro por qu&eacute; el padre Burrus (que fue el primero) llama <i>carta</i> a la dedicatoria. Los posteriores siguen su opini&oacute;n no bien fundada, porque Cabrera dice (par&aacute;grafo 24): <i>Hoc ergo quicquid est laboris</i> <i>mihi visum est... tuae nuncupare prudentiae</i> (Por tanto lo que sea este trabajo, me pareci&oacute; dedicarlo a tu competencia).</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>4</sup> Ruiz, op. cit., pp. 81 y 84.</font></p>              <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>5</sup> "M&eacute;todos misionales y rasgos biogr&aacute;ficos de Don Vasco de Quiroga seg&uacute;n Crist&oacute;bal Cabrera, P&#91;res&#93;b&#91;&iacute;te&#93;ro", en <i>Don Vasco de Quiroga y el Arzobispado de Morelia</i>, Morelia, 1972, pp. 116&#45;123.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5572725&pid=S0185-3058201100010001600003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>6</sup> Ib., p. 116.</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>7</sup> Entre otras, empleo la <b>v</b> para sonido conson&aacute;ntico y la <b>u</b> para voc&aacute;lico. Transcrib&iacute; la <b>j</b> con <b>i</b>, <i>v. gr</i>. <i>juvenes</i> por <i>iuvenes</i>.</font></p>              <!-- ref --><p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>8</sup> <i>Biblia sacra iuxta Vulgatam Clementinam.</i> Nova ed. logicis partitionibus aliisque subsidiis ornata a Alberto Colunga et Laurentio Turrado, 4a. ed. Matriti, 1965 (BAC, 14), p. 835.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=5572729&pid=S0185-3058201100010001600004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><sup>9</sup> Son los par&aacute;grafos 9, 13&#45;14 y 24&#45;25, que ella reproduce en las pp. 63 y 82 (op. cit.).</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2">&nbsp;</font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>INFORMACI&Oacute;N SOBRE EL AUTOR:</b></font></p>              <p align="justify"><font face="verdana" size="2"><b>Jos&eacute; Qui&ntilde;ones Melgoza</b>, es doctor en Letras (cl&aacute;sica) por la Universidad Nacional Aut&oacute;noma de M&eacute;xico, es profesor de teor&iacute;a de la traducci&oacute;n aplicada al texto latino, y estudioso de Ovidio, de lengua y literatura latinas y neolatinas.</font></p>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="journal">
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Cristóbal Cabrera, apóstol grafómano]]></article-title>
<source><![CDATA[Cuadernos de filología clásica]]></source>
<year>1977</year>
<volume>12</volume>
<page-range>81-82</page-range><publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Cristóbal Cabrera (c.1515-1598) first American Author: A check list of his Writings in The Vatican Library]]></article-title>
<source><![CDATA[Manuscripta]]></source>
<year>1960</year>
<volume>4</volume>
<page-range>85-89</page-range><publisher-loc><![CDATA[Saint Louis ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="">
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Métodos misionales y rasgos biográficos de Don Vasco de Quiroga según Cristóbal Cabrera, P[res]b[íte]ro]]></article-title>
<source><![CDATA[Don Vasco de Quiroga y el Arzobispado de Morelia]]></source>
<year>1972</year>
<page-range>116-123</page-range><publisher-loc><![CDATA[Morelia ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Colunga]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alberto]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Turrado]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laurentio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Biblia sacra iuxta Vulgatam Clementinam]]></source>
<year>1965</year>
<edition>4a.</edition>
<page-range>835</page-range><publisher-loc><![CDATA[^eMatriti Matriti]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
